Partneriaid mewn Gofal

Gweithio gyda’n gilydd i wneud gwahaniaeth go iawn

---

Gofalwyr a chyfrinachedd mewn iechyd meddwl

Materion sy’n ymwneud â rhannu gwybodaeth.  

”Mae’n rhaid i mi gael gwybod beth yr ydych chi’n ceisio’i gyflawni ar gyfer fy mab, a sut yr ydych yn bwriadu gwneud hynny.  Mae’n rhaid i mi ddeall y driniaeth y mae’n ei dderbyn er mwyn i mi gael bod yn rhan o’i raglen gwella. Be’ dw i ddim eisiau ei wybod yw manylion personol o ran be sy’n digwydd rhyngddo ef a’r gweithiwr proffesiynol dan sylw.”(dyfyniad gan aelod o Rethink, ble’r oedd y mab yn dioddef o afiechyd iechyd meddwl difrifol)

Cyflwyniad

Mae’r daflen hon yn ymwneud â materion cyfrinachedd sy’n codi rhwng gweithwyr proffesiynol iechyd meddwl a gofalwyr oedolion â phroblemau iechyd meddwl, yn arbennig y rhai hynny sy’n darparu help a chymorth parhaus, heb dâl, i berthynas, partner neu ffrind.

Mae'r materion cyfrinachedd a rhannu gwybodaeth a geir rhwng gweithwyr proffesiynol iechyd meddwl a gofalwyr yn gymhleth ac yn anodd eu datrys. Disgrifir rhai o’r problemau hyn, ynghyd ag enghreifftiau o arfer dda all fod yn gymorth wrth ymdrin â hwy, a gobeithio arwain at ganlyniadau mwy cadarnhaol ar gyfer pawb dan sylw.

Pam ei bod hi’n bwysig rhannu gwybodaeth briodol gyda gofalwyr?

Gall rhannu gwybodaeth fod yn anodd, ond mae’n aml yn hanfodol i sicrhau lles parhaus y cleifion a’r gofalwyr fel ei gilydd. Os yw gofalwyr yn cael eu heithrio o drafodaethau a phenderfyniadau pwysig ynghylch y claf, gall hyn gael effaith ymarferol, ariannol a phersonol difrifol ar y gofalwr a’r claf. Mae peidio â bod yn rhan o bethau’n cynyddu teimladau o unigedd, galar a cholled sy’n gyffredin ymysg nifer o ofalwyr.

”Mae ei Meddyg Teulu yn gwrthod trafod ei chyflwr gyda mi ac rwyf yn teimlo fy mod ar wahân i’r sefyllfa, er mai fi yw ei gofalwr llawn amser.”

• Yn aml, y gofalwr yw’r un sy’n adnabod y claf orau. Gall fod mewn cyswllt rheolaidd, os nad dyddiol, gydag ef dros nifer o flynyddoedd, yn aml yn gyfrifol yn barhaus am bob agwedd o les y claf.

”Beth yw problemau penodol rhannu gwybodaeth mewn iechyd meddwl?

Yng ngofal hirdymor unrhyw glaf, gall ystod eang o bobl fod yn cymryd rhan ac fel arfer mae gwybodaeth yn cael ei chyfnewid yn rhydd rhwng gweithwyr proffesiynol.

Mae gofal iechyd yn gyffredinol yn cael ei ystyried yn gynyddol fel partneriaeth rhwng darparwyr, cleifion a’u teuluoedd. Fodd bynnag, mewn iechyd meddwl, mae yna wahaniaeth barn ynghylch pa wybodaeth sy’n cael ei rhannu â’r gofalwyr. Golyga natur sensitif problemau iechyd meddwl fod yna anawsterau penodol mewn perthynas i gyfrinachedd a rhannu gwybodaeth. Mae’r hyn a ganlyn yn enghreifftiau o’r anawsterau y mae gweithwyr proffesiynol yn eu hwynebu:

• rhwymedigaethau moesegol a chyfreithiol: mae’r gyfraith a chodau ymddygiad proffesiynol yn ymrwymo pob gweithiwr proffesiynol sy’n gweithio mewn gwasanaethau iechyd meddwl i ddyletswydd o gyfrinachedd i’w cleifion. Wrth dorri cyfrinachedd, gall gweithiwr proffesiynol wynebu mesurau disgyblaeth ac achos llys, gan gynnwys ei siwio neu ddiswyddo. Mae ganddynt hefyd ddyletswydd o gyfrinachedd i ofalwyr.

”Deallaf os wyf yn euog o dorri cod ymddygiad ar gyfrinachedd, y gellid ystyried hyn i fod yn gamymddygiad proffesiynol difrifol a gall arwain at weithredu disgyblaeth ddifrifol, a all arwain at ddiswyddiad yn y pendraw.”

• caniatâd: I’r gweithiwr proffesiynol, y mater pwysicaf yw bod y claf yn cytuno i’r wybodaeth gael ei datgelu i’r gofalwr. Mae yna nifer o gleifion a gofalwyr nad ydynt yn ymwybodol o hyn ac nad ydynt yn sylweddoli fod yn rhaid i’r claf roi ei ganiatâd cyn rhannu unrhyw  wybodaeth.  Gall materion cymhleth godi pan nad yw’r claf yn medru rhoi ‘caniatâd gwybodus’, er enghraifft ar adegau penodol yn ystod ‘episod’ difrifol neu pan fo’r claf yn dioddef o ddementia.

Gall gofalwyr hefyd wynebu problemau o ran rhannu gwybodaeth, er enghraifft efallai mai nhw yw’r cyntaf i sylwi ar y newidiadau gofidus yn ymddygiad y claf neu yn ei batrymau cwsg. Efallai nad yw’r claf yn ymwybodol ei fod yn sâl, ac efallai nad yw eisiau cysylltu â gweithwyr proffesiynol. Gall hyn achosi problemau difrifol i’r gofalwr oherwydd y gall y claf ddehongli hyn fel gweithred o dorri ymddiriedaeth a chyfrinachedd.

Rhwystrau rhag rhannu gwybodaeth

Er bod yna symudiad tuag at gynnwys gofalwyr fel ‘partneriaid mewn gofal’, mae yna amryw o resymau o hyd am pam nad ydynt yn derbyn yr wybodaeth sydd ei hangen.  Er enghraifft:

• Nid yw’r claf yn caniatáu i wybodaeth gael ei rhannu gyda’r gofalwr.
• Mae’n ddyletswydd ar weithwyr proffesiynol sy’n ymwneud â gofal cleifion ddilyn codau ymddygiad proffesiynol, cyfraith a statud wladol o ran cyfrinachedd.
• Prydera rhai gweithwyr proffesiynol drwy gynnwys mwy ar y gofalwyr na fydd ganddynt ddigon o amser i’w cleifion.
• Mewn argyfwng, gall perthmasau fod o dan bwysau a gall y teulu fod yn lluddedig a thaen straen. Gall y gweithwyr proffesiynol gael darlun ffug o beth yw'r gwir sefyllfa yn y hir dymor.

  ”Mae Mary yn byw’n hapus gyda’i chwaer Carol.Yn ystod y bythefnos ddiwethaf, mae Mary wedi bod yn ymddwyn yn fwyfwy manig gyda llawer o weithgaredd  a sgyrsiau cynhyrfus yn hwyr yn y nos. O’r diwedd, mae Carol yn llwyddo i berswadio Mary ei bod hi angen help proffesiynol. Erbyn nawr, mae’r ddwy dan straen, yn lluddedig ac yn ddig. Dywed Mary wrth y meddyg nad ydi hi eisiau bod mewn cyswllt â’i chwaer mwyach nac yn rhan o unrhyw drafodaethau am ei gofal. Yn ffodus, roedd nodyn yng nghofnodion Mary’n nodi, pan roedd yn iach, ei bod hi wedi rhoi caniatâd i rannu gwybodaeth a phenderfyniadau â’i chwaer pe bai’n gwaelu eto.

• • Efallai nad yw aelodau o’r tîm iechyd meddwl wedi derbyn hyfforddiant ar sut i ymdrin â materion cymhleth, megis cyfrinachedd, a sut i ymdrin â gwahanol anghenion y claf a’r gofalwr. Oherwydd hyn, nid oes ganddynt hyder ac felly maent yn osgoi rhoi unrhyw wybodaeth, gan ddefnyddio cyfrinachedd fel rheswm.

  Enghreifftiau o arfer dda sy’n goresgyn y rhwystrau hyn

  ”Ni ddylid defnyddio materion cyfrinachedd fel rheswm i beidio â gwrando ar ofalwyr, dim i beidio â thrafod yn iawn  yr angen i ofalwyr dderbyn gwybodaeth gyda defnyddwyr gwasanaeth er mwyn iddynt fedru parhau i’w cefnogi. Dylai gofalwyr dderbyn digon o wybodaeth, mewn ffordd y gallent ei deall yn iawn, i’w cynorthwyo i ddarparu gofal yn effeithiol.”

  (Yr Adran Iechyd: Datblygu gwasanaethau i ofalwyr a theuluoedd pobl gyda salwch meddwl Tachwedd 2002).

  Ers nifer o flynyddoedd, mae nifer fawr o dimoedd iechyd meddwl llwyddiannus drwy’r wlad wedi cynnwys gofalwyr mewn partneriaethau go iawn wrth rannu gwybodaeth. Mae llawer o enghreifftiau  o arfer dda yn hanu o’u llwyddiant:

  • Trafodir y mater o gyfrinachedd gyda’r claf yn gynnar yn y broses pan nad ydynt mewn gwirionedd yn wael iawn.
  • Cofnodir materion sy’n ymwneud â chyfrinachedd yn nodiadau’r claf fel eu bod yn amlwg er mwyn galluogi parhad y gofal.

  A yw’r claf wedi gofyn am unrhyw gyfyngiadau ar gyfrinachedd?

  • Mae’r cwestiwn hwn yn rhan o ddogfennaeth cynllun gofal Ymddiriedolaeth GIG sy’n cael ei lofnodi gan y claf.
  • Anogir defnyddio blaengyfarwyddebau. Mae’r rhain yn galluogi cleifion i gynllunio, pan maent yn teimlo’n iach, beth yr hoffant ddigwydd pe baent yn gwaelu.
  • Mae gweithwyr proffesiynol yn annog cleifion i ddeall budd rhannu gwybodaeth addas gyda’u gofalwyr.

  ”Pan godwyd y mater o gyfarfod rhieni Tim, dywedodd nad oedd eisiau eu cynnwys hwy. Treuliodd ei nyrs allweddol ar y ward amser gydag o i drafod ei bryderon. Daeth i’r amlwg mai prif bryder Tim oedd y byddai’n rhaid iddo ddatgelu’r ffaith ei fod wedi cymryd cyffuriau yn y gorffennol. Roedd yn hapus i wybodaeth arall gael ei rhannu, mewn gwirionedd, roedd yn falch bod rhywun eisiau rhoi cefnogaeth i’w rieni, gan ei fod yn gwybod eu bod yn cael trafferth i ddeall be oedd yn digwydd.”

  • Mae gweithwyr proffesiynol yn cynnwys y gofalwr mewn cynlluniau triniaeth ac mewn penderfyniadau mawr ynghylch y claf. Ystyrir gofalwyr i fod yn ased, nid yn fyrdwn.
  • Ar ôl trafodaethau mae timau iechyd meddwl yn cytuno ar bolisi cyfrinachedd sy’n gymorth i weithwyr proffesiynol, o bob disgyblaeth, ddeall y gwahanol bryderon ynghylch rhannu gwybodaeth. Fel hyn, maent yn llunio polisi sy’n cynnwys egwyddorion y cytunwyd arnynt ar gyfer ymarfer dyddiol.

  ”Oherwydd bod gan y tîm bryderon am faterion yn ymwneud â chyfrinachedd, trefnodd yr arweinydd tîm gyfres o weithdai hyfforddiant wedi’u hwyluso ar y cyd gan weithiwr proffesiynol, gofalwr a chlaf. Lluniwyd nifer o senarios yn tynnu sylw at feysydd cyffredin oedd yn peri pryder ynghylch cyfrinachedd; e.e. mab sydd ddim eisiau rhannu gwybodaeth gyda’i rieni; gwraig briod yn cysylltu â gweithiwr allweddol, ond ddim eisiau i’r claf, ei gwr, wybod ei bod wedi gwneud hynny; tad eisiau trafod ei feddyliau am hunan-ladd mewn cyfarfod teulu gyda’i ddau blentyn ifanc; mam ddim yn gwybod a ddylai rannu gwybodaeth am hanes ei mab anabl yn cael ei gam-drin yn blentyn ai peidio. Roedd y senarios yn cynorthwyo aelodau tîm i adlewyrchu ar y materion cyfreithiol a moesegol perthnasol a’u trafod. Yna cafwyd cyfle drwy chwarae rhan, i drio gwahanol ffyrdd o reoli’r sefyllfa a phrofi canlyniadau gwahanol ddulliau. Ar ddiwedd y sesiynau hyfforddi, lluniwyd set o ganllawiau i sicrhau arfer dda mewn perthynas i ymdrin â rhannu gwybodaeth.”

  • Mae gweithwyr proffesiynol yn ymwybodol o’r newidiadau posib mewn amgylchiadau personol, yn enwedig o ran perthnasau hirdymor rhwng y gofalwr a’r claf, sy’n gallu dylanwadu ar yr agwedd tuag at gyfrinachedd.

  ”Cafodd Stephen ei ‘episod’ seicotig cyntaf pan oedd yn fyfyriwr ac yn byw oddi cartref ac fe fynnodd nad oedd eisiau i’w deulu ddod i wybod am hyn. Ar ôl mwy o episodau, fe sylwodd yn raddol fod arno angen help a chymorth trwy’r amser ac fe aeth i fyw gyda’i dad. Gyda’i gilydd, roeddent yn medru darganfod gwahanol driniaethau a chael seicotherapi.”

  • Pe bai’r claf yn gwrthod rhoi caniatâd i’r gofalwr dderbyn gwybodaeth, diweddarir y cofnod hwn yn y nodiadau meddygol i staff fod yn ymwybodol o unrhyw newidiadau yn agwedd y claf tuag at gyfrinachedd.
    
  • Rhoddir hyder i’r gofalwyr ofyn y cwestiynau iawn ar yr amser iawn ac fe’u cynorthwyir i sylweddoli fod rhannu gwybodaeth yn broses raddol a pharhaus. Mae’r ymgyrch Partneriaid mewn Gofal wedi cynhyrchu rhestr o gwestiynau am broblemau gofalwyr sydd wedi’i dylunio i helpu gofalwyr gael yr holl wybodaeth sydd ei hangen am y diagnosis a thriniaeth y person y maent yn eu gofalu amdanynt.

  ”Roeddwn mor wael a chynhyrfus na fedrwn amgyffred yr hyn oedd y seiciatrydd yn ei ddweud wrthyf. Roeddwn i angen cwmni fy mhartner er mwyn iddi hi fedru nodi’r holl wybodaeth oedd yn newydd ac yn peri ofn.”

  • Detholir aelod o’r tîm gofal i fod yn berson addas i ymdrin â materion penodol e.e. efallai bod gan gydlynydd gofal fwy o amser i egluro cynllun argyfwng i ofalwr o gymharu â’r seiciatrydd.
    
  • Mae’r claf a’r gofalwr yn cael help i wahaniaethu rhwng materion sensitif a phersonol  (er enghraifft, am eu rhywioldeb) sydd i aros yn gyfrinachol, a gellid rhannu gwybodaeth fwy cyffredinol am y salwch a sut i’w reoli.

  Mae canfyddiad pobl o beth sy’n sensitif a beth sy’n gyfrinachol yn amrywio. Mae seiciatrydd â  30 mlynedd o brofiad yn disgrifio sut y bydd hi pob amser yn gweld y claf ar ei ben ei hun, yna’r gofalwr ar ei ben ei hun (gyda chaniatâd y claf) ac yn olaf y ddau gyda’i gilydd. Fel hyn, mae hi’n cael cymaint â phosib o wybodaeth gan y claf a’r gofalwr, yn dysgu pa feysydd sy’n sensitif ac yn gyfrinachol i’r ddau ohonynt yn ogystal  â beth y maent yn  fodlon rannu.

  • Hyd yn oed pan fo’r claf yn parhau i wrthod caniatâd, rhoddir digon o wybodaeth i ofalwyr er mwyn iddynt allu gofalu’n effeithiol.  Rhoddir hefyd y cyfle iddynt drafod unrhyw anawsterau y maent yn eu profi yn eu rôl fel gofalwr a helpu i geisio eu datrys. Nid yw darparu gwybodaeth gyffredinol am salwch meddwl, cefnogaeth emosiynol ac ymarferol i ofalwyr yn torri cyfrinachedd.

  Rhestr wirio arfer dda

  Rhoddir gwybodaeth ar lafar ac yn ysgrifenedig i ofalwyr am:

  	Y diagnosis iechyd meddwl
  	Yr ymddygiad tebygol a sut i'w reoli
  	Meddyginiaeth - mateision a sgil effeithiau posib
  	Gwasanaethau cleifion mewnol a chymunedol lleol
  	Dull Rhaglen Ofal (CPA)
  	Grwpiau cefnogi lleol a chenedlaethol

  Mae gofalwyr yn cael help i ddeall:

  	Y sefyllfa bresennol
  	Unrhyw gyfyngiadau cyfrinachedd y mae'r claf wedi gofyn amdanynt
  	Cynllun triniaeth y claf a'i amcanion
  	Unrhyw gynllun gofal, cynllun argyfwng neu raglen gwella ysgrifenedig
  	Rôl pob gweithiwr proffesiynol sy'n ymwneud â gofal y claf
  	Sut mae cael help, gan gynnwys gwasanaethau y tu allan i oriau

  Mae gofalwyr yn cael:

  	Y cyfle i weld gweithiwr proffesiynol ar eu ben eu hunain
  	Y hawl i'w cyfrinachedd eu hunain wrth siarad gyda gweithiwr proffesiynol
  	Anogaeth i deimlo aelod gwerthfawr o’r tîm gofal
  	Hyder i roi eu barn eu hunain a sôn  am unrhyw bryderon sydd ganddynt
  	Cefnogaeth emosiynol ac ymarferol
  	Asesiad o'u hangenion eu hunain gyda'u cynllun gofal ysgrifenedig eu hunain (h.y. pe bai gan y claf salwch meddyliol dyfrifol neu anabledd dysgu)

  Mae ymddiriedaeth yn hanfodol mewn gofal da.  Mae angen gwyntyllu a thrafod materion cyfrinachedd rhwng cleifion a gweithwyr proffesiynol, gofalwyr a chleifion a gofalwyr a gweithwyr proffesiynol.

  Bydd gofalwyr yn amrywio o ran faint o wybodaeth sydd ei hangen, pa bryd mae ei hangen a chan ba aelod o’r tîm iechyd meddwl y maent yn ei derbyn. Bydd nifer yn derbyn gwybodaeth yn uniongyrchol gan y claf, y rhan fwyaf yn ei derbyn yn raddol a bydd gan rhai fynediad at wybodaeth gyffredinol y tu allan i’r tîm gofal lleol.

  Gall fod canlyniadau difrifol, yn ogystal â rhwystredigaeth a dig am beidio cael eu cynnwys, os nad yw gwybodaeth yn cael ei rhannu:

  ”Pan roedd fy merch yn cael gadael yr ysbyty, ni dderbyniais unrhyw wybodaeth na chyngor am sut i’w helpu gyda’i phroblemau parhaus gydag anorecsia. Roeddwn yn gweld ei bod hi’n mynd yn beryglus o denau, ond nid oeddwn wedi derbyn unrhyw wybodaeth am ei chynllun bwyta na beth i’w wneud os oedd hi’n dweud wrtha’i nad oedd rhaid iddi fwyta rhai bwydydd. Roeddwn yn teimlo ei bod hi’n manteisio ar hyn ond doedd gynna’i neb i ofyn am gymorth nac arweiniad ac roeddwn yn teimlo nad oedd ganddi ddyfodol.”

• Ymgyrch Partneriaid mewn Gofal

  Cynhyrchwyd y daflen hon fel rhan o ymgyrch Partneriad mewn Gofal (Partners in Care)  ar y cyd rhwng y Coleg Brenhinol y Seiciatryddion  ac Ymddiriedolaeth y Dywysoges Frenhinol i Ofalwyr.

  Un o nodau ymgyrch Partneriad mewn Gofal oedd dangos os yw pawb sy’n ymwneud â gofal pobl â phroblemau iechyd meddwl ac anableddau dysgu yn cydweithio, gellid datblygu partneriaeth driw rhwng gofalwyr, cleifion a gweithwyr proffesiynol fydd o fudd i bawb.

  "Good practice is built on partnerships – not only between doctor and patient, but between patient and carer and between carer and doctor”

  Dr Mike Shooter, Llywydd Coleg Brenhinol y Seiciatryddion

  Gyda diolch i Sue Allison, Dr Gráinne Fadden, Deborah Hart, Dr Mike Launer a Jill Siddle am

  gynhyrchu’r daflen hon.

  Adolgywyd Mai 2010 gan Dr Gráinne Fadden ã Coleg Brenhinol y Seiciatryddion.  Gellir lawrlwytho’r daflen hon, ei hargraffu, ei llungopïo a’i dosbarthu am ddim cyn belled â bod Coleg Brenhinol y Seiciatryddion yn derbyn y clod priodol ac na wneir elw o’i defnydd.

  © Diwygiwyd Mai 2010. Dyddiad adolygu: Mai 2012.

  With grateful thanks to Gwynedd Council for the translation of these leaflets in Welsh.

  Gyda diolch mawr i Gyngor Gwynedd am gyfieithu’r taflenni hyn i Gymraeg

  © Royal College of Psychiatrists. This leaflet may be downloaded, printed out, photocopied and distributed free of charge as long as the Royal College of Psychiatrists is properly credited and no profit is gained from its use. Permission to reproduce it in any other way must be obtained from the Head of Publications. The College does not allow reposting of its leaflets on other sites, but allows them to be linked to directly.

  For a catalogue of public education materials or copies of our leaflets contact:

  

   

  Leaflets Department
  The Royal College of Psychiatrists
  17 Belgrave Square, London SW1X 8PG. Tel: 020 7235 2351 x259

   

  Charity registration number (England and Wales) 228636 and in Scotland SC038369.

   

  Please note that we are unable to offer advice on individual cases. Please see our FAQ for advice on getting help.

  
  

  Please answer the following questions and press 'submit' to send your answers OR E-mail your responses to dhart@rcpsych.ac.uk

  On each line, click on the mark which most closely reflects how you feel about the statement in the left hand column.

  Your answers will help us to make this leaflet more useful - please try to rate every item.

   

  This leaflet is:	Strongly agree	Agree	Neutral	Disagree	Strongly Disagree
  Readable
  	Strongly agree	Agree	Neutral	Disagree	Strongly disagree
  Useful
  	Strongly agree	Agree	Neutral	Disagree	Strongly disagree
  Respectful, does not talk down
  	Strongly agree	Agree	Neutral	Disagree	Strongly disagree
  Well designed
  	Strongly agree	Agree	Neutral	Disagree	Strongly disagree

  Did you look at this leaflet because you are a (maximum of 2 categories please):

  	Service user/patient?
  	Relative of a service user/patient?
  	Carer of a service user/patient?
  	Friend of a service user/patient?
  	Healthcare professional?
  	Healthcare student?
  	Other (please specify)?

  Age group (please tick correct box)

  	0 - 16 years
  	17 - 24 years
  	25 - 55 years
  	55 + years

  name (optional):

  email (optional):

  Comments: