Iselder

Gweithio mewn partneriaeth â seiciatryddion a gofalwyr

Mae'r daflen hon ar gyfer:

• unrhyw un sy’n rhoi help ymarferol a chefnogaeth, yn ddi-dâl, i berthynas, partner neu ffrind sy'n dioddef o iselder (a elwir yn 'gofalwyr' yn y daflen hon)
• unrhyw weithiwr proffesiynol - seiciatryddion, Meddygon Teulu neu aelodau eraill o’r tîm iechyd meddwl sy’n ymwneud â gofalu a darparu triniaeth i’r sawl sy’n dioddef o iselder.

Mae’n edrych ar  ffyrdd sy’n annog cyfathrebu cliriach a chyd-weithio gwell rhwng cleifion, gofalwyr a gweithwyr proffesiynol. 

Ar gyfer y gofalwr

Iselder

Mae’r rhan fwyaf ohonom yn teimlo’n drist a thruenus ar adegau, ond pan mae’r teimladau hyn yn parhau am fwy nag ychydig o wythnosau, a'u bod cynddrwg hyd nes eu bod yn ymyrryd â bywyd pob dydd pobl, yna, fel arfer, mae angen cymorth proffesiynol.

Newidiadau yn ymddygiad yr unigolyn

Efallai y byddwch chi, fel gofalwr, yn sylwi fod y person:

• yn anhapus y rhan fwyaf o’r amser
• wedi colli ei hunan hyder
• yn mynegi teimladau o euogrwydd, cywilydd a theimlo’n ddi-werth
• yn flin ac, efallai, yn ddig
• yn ddagreuol
• wedi colli’r awydd i fwyta, neu’n bwyta mwy na’r arfer
• wedi newid ei batrwm cwsg
• yn hynod flinedig
• yn cael trafferth canolbwyntio
• yn encilgar ac wedi colli diddordeb mewn bywyd, gan gynnwys rhyw
• yn methu gofalu dros eu hunain gystal ag arfer
• yn siarad am hunanladdiad

Gwneud diagnosis

Mae angen i'r gweithiwr proffesiynol -  meddyg, nyrs neu weithiwr cymdeithasol - ddeall digwyddiadau diweddar yn ogystal â beth sydd wedi digwydd i rhywun yn y gorffennol.  Er mwyn gwneud hyn, mae’n  rhaid iddynt siarad â’r claf ac, yn aml, â pherthynas agos neu ffrind.  Ar ôl ystyried popeth arall a all achosi’r symptomau, gan gynnwys problemau iechyd corfforol, gellir wedyn gwneud diagnosis o iselder ysgafn, cymedrol neu ddifrifol.

Triniaeth

Mae iselder yn salwch y gellir ei drin yn llwyddiannus. Weithiau, mae digwyddiadau ym mywyd rhywun yn ei achosi, neu fe all ymddangos yn sydyn heb unrhyw achos amlwg. Mae’r rhan fwyaf o bobl sy’n dioddef o iselder yn cael eu trin gan eu Meddyg Teulu. Efallai bod rhai angen help mwy arbenigol, a’u cyfeirio at seiciatrydd ac/neu at Dîm Iechyd Meddwl Cymunedol (CMHT), i weld nyrs seiciatrig gymunedol (CPN), gweithiwr cymdeithasol, seicolegydd neu therapydd galwedigaethol. Dim ond 1 o bob 100 o bobl sy’n dioddef o iselder sydd angen mynd i’r ysbyty.

Mae nifer o driniaethau ar gael:

• Hunangymorth, yn cynnwys technegau ac ymarferion ymlacio
• Therapi siarad, megis cwnsela, therapi ymddygiad gwybyddol (CBT) neu un o'r seicotherapi
• Meddyginiaeth megis cyffuriau gwrth-iselder
• Meddyginiaeth llysieuol, megis llysiau Ifan.

Fel gofalwr, sut allwch chi helpu'ch ffrind neu berthynas?

• Annog y person i siarad am sut y maen nhw'n teimlo.
• Ceisio bod yn wrandäwr da - hyd yn oed os ydych chi'n clywed yr un peth sawl gwaith
• Eu hatgoffa hwy bod iselder yn salwch y gellir ei drin, ac nad ydynt ar fai.     
• Cysuro’r person o hyd y bydd yn gwella.
• Annog ymarfer corff rheolaidd a diet cytbwys
• Annog y person i gymryd help proffesiynol.
• Helpu’r person i beidio â mynd yn agos at alcohol.
• Cymryd o ddifrif os oes unrhyw sôn yn y sgwrs am deimlo'n anobeithiol neu am hunan-niweidio

Fel gofalwr, gallwch fod yn:

• Ddiamynedd gydag ymddygiad y person
• Poeni:
• eich bod yn colli’r person yr oeddech yn arfer ei adnabod
• am ymdopi a gofyn am help
• am y dyfodol, gan gynnwys pryderon ariannol
• am y stigma sy’n gysylltiedig â salwch meddwl
• am ddiogelwch y person a’r risg o hunanladdiad
• Blinedig ar ôl gwrando a gofalu
• Wedi’ch ynysu oddi wrth eich cysylltiadau cymdeithasol arferol

Yn aml, mae gofalu am rhywun sy’n teimlo’n isel yn anodd iawn, yn rôl sy’n peri straen ac unigrwydd, ond mae help a chefnogaeth ar gael.

Cyngor i ofalwyr

Mewn partneriaeth â’ch meddyg ac aelodau’r tîm iechyd meddwl

Mae’n bwysig bod cyfathrebu clir a rheolaidd rhwng meddyg teulu, gweithwyr proffesiynol eraill, yr unigolyn sy’n dioddef o iselder a’i ofalwr.  Nid yw hyn yn ddigwydd yn awtomatig, a bydd yn cymryd amser ac ymdrech. Er enghraifft, os oes angen arnoch chi fwy o amser nag arfer i siarad am beth sy’n digwydd gyda'ch Meddyg Teulu, yna mae modd i chi ofyn am apwyntiad dwbl.  Bydd hyn yn rhoi rhagor o amser i chi.

Partneriaeth/gwneud penderfyniadau

Mae gan pobl farn gwahanol ynghylch â faint y maent yn dymuno ymwneud â chymryd penderfyniadau am eu gofal a thriniaeth.  Mae rhai pobl yn hapus i adael i'r meddyg wneud hyn, mae rhai pobl yn hoffi gwneud y penderfyniad dros eu hunain ac mae eraill yn ffafrio rhyw fath o gydweithio.  Beth bynnag yw 'dewis penderfyniad' y claf, dylai ef/hi a'r gofalwr gymryd rhan lawn mewn unrhyw drafodaethau am driniaeth a chynlluniau gofal.   Fel rhan o hyn, mae'n hanfodol eich bod chi a'ch ffrind neu berthynas yn cael yr holl wybodaeth sydd ei angen arnoch chi i wneud y penderfyniadau sydd angen eu gwneud.

Mae datblygu perthynas wedi’i seilio ar ymddiriedaeth â’r holl staff sy’n gofalu am y claf o fudd mawr.  Mae'r staff yn cael llun eglurach am yr hyn syn digwydd - a faint o gymorth a chefnogaeth y gallwch chi gynnig. Rydych chi'n cael syniad eglurach am y dewisiadau ar gael a beth i'w ddisgwyl - a sut i gael ychydig o gefnogaeth i'chi eich hunain. Mae hyn o fudd mawr, yn enwedig wrth ddarparu cefnogaeth a gwybodaeth barhaus.

 

	Beth ddylech chi ofyn i'r meddyg?
	Allwch chi egluro beth mae'r diagnosis yn ei olygu?
	Beth fedrwn ni ei ddisgwyl yn y dyfodol agos a thros amser?
	Pa driniaethau sydd ar gael?
	Pam eich bod chi wedi dewis y driniaeth benodol hon?
	Pam mor hir fydd y feddyginiaeth yn ei chymryd i weithio?
	Am ba mor hir fydd yn rhaid i'r person gymryd y feddyginiaeth?
	Beth yw sgil effaithiau posib - a sut mor arferol (neu anaferol) ydynt?
	Fydd therapiau siarad neu CBT yn gymorth?
	Pa mor aml ddylai'r person ddod i'ch gweld chi?
	A oes unrhyw beth y medrwn ni ei wneud i helpu ein hunain?
	A yw'n ddiogel i unigolyn yrrru?
	A oes gennych chi unrhyw ddeunyddiau ysgrifenedig am iselder a'r driniaeth? Os nad oes, gan bwy fyddai deunyddiau o'r fath ar gael?
	A oes unrhyw sefydliadau neu wasanaethau cymundedol lleol a all helpu?
	Gyda phwy ddylwn i gysylltu am wasanaethau y tu allan i oriau?

*Cofiwch drefnu eich apwyntiad nesaf cyn i chi adael.

Bydd ymweliad â’ch meddyg neu aelodau eraill o’r tîm iechyd meddwl yn rheolaidd yn sicrhau eich  bod ill dau yn derbyn y gofal a’r gefnogaeth orau. Dylid paratoi’n drylwyr ar gyfer yr ymweliadau hyn.       

Cynllunio ar gyfer ymweliad dilynol

• Trafodwch unrhyw bryderon newydd neu newid hwyliau, meddyliau ac ymddygiad.
• Cadwch nodyn o’r newidiadau hyn  fel y maen nhw'n digwydd, gan gofnodi’r dyddiadau.
• Cadwch nodyn o unrhyw ymateb i feddyginiaeth, gan gofnodi'r dyddiadau eto, os yn bosib.
• Yn union cyn eich ymweliad nesaf, edrychwch ar y nodiadau a phenderfynwch, gyda'ch ffrind neu berthynas, beth yw’r pwyntiau pwysicaf.
• Ysgrifennwch eich tri phryder mwyaf i sicrhau eich bod yn trafod y rhain, ac ewch a’r nodiadau eraill gyda chi. Gall y rhain gynnwys:
• newid mewn symptomau ac ymddygiad
• sgil effeithiau meddyginiaeth
• iechyd corfforol cyffredinol e.e. rhoi ar neu golli pwysau
• eich iechyd eich hun fel gofalwr
• unrhyw help ychwanegol sydd ei angen
• pa bryd fydd y person yn ddigon da i ddychwelyd i weithgareddau arferol, gan gynnwys gwaith a gyrru.
  

Yn ystod eich ymweliad:

• Os nad ydych chi na’r person yn deall rhywbeth, yna holwch gwestiynau.
• Anogwch eich ffrind neu berthanas i ddweud wrth y gweithiwr professiynol am sut mae'n teimlo.
• Cymrwch nodiadau am beth sy’n cael ei ddweud wrthych chi. Ar y diwedd, dywedwch wrth y doctor beth yr ydych chi a’r person wedi’i ddeall er mwyn clirio unrhyw gamddealltwriaeth neu rhywbeth sydd wedi ei adael allan.
  

Cyfrinachedd

Mae gan bob gweithiwr iechyd meddwl proffesiynol ddyletswydd o gyfrinachedd.  Mae hyn yn golygu, oni bai fod amgylchiadau eithriadol, ni allent rannu gwybodaeth am y claf heb ganiatâd y claf.  

Mae hyn yn golygu y gall gweithwyr proffesiynol fod yn anfodlon trafod gwybodaeth o'r fath gyda gofalwr - neu hyd yn oed gwrthod i'w wneud o gwbl.

Sut bynnag, mae mwy a mwy o weithwyr proffesiynol iechyd yn cydnabod gwerth cynnwys gofalwyr ac yn annog y claf i ddeall manteision hyn. (Gweler ein taflen ‘Gofalwyr a chyfrinachedd mewn iechyd meddwl’).

Hyd yn oed os nad yw'r claf wedi rhoi ei ganiatad i rannu ei wybodaeth bersonnol, gall gweithwyr proffesiynol roi gwybodaeth cyffredinol ar gyflwr, hawliau a gwasanaethau i ofalwyr, oni bai nad yw'r wybodaeth yn torri cyfrinachedd.

 

Os yw’r meddyg yn anfodlon eich cynnwys chi fel gofalwr, mae nifer o bethau y medrwch eu gwneud:

• gofynnwch i’r sawl yr ydych yn gofalu amdano/i a gewch chi fynychu  rhai o’r apwyntiadau gydag ef/hi, neu i ran o'r apwyntiad
• siaradwch gydag aelodau eraill o’r tîm iechyd meddwl
• cysylltwch â’r llinellau ffôn a restrir ar ddiwedd y daflen hon
• cysylltwch â gweithwyr adfocatiaeth iechyd meddwl lleol
  
  

Peidiwch ag anghofio gofalu amdanoch chi eich hun:

• Rhannwch eich pryderon gyda ffrindiau ac aelodau’r teulu yr ydych yn ymddiried ynddynt - ond parchwch hawl y claf i breifatrwydd
• Peidiwch â dioddef ar eich pen eich hun, gofynnwch am help pan ydych chi teimlo angen ei gael.
• Rhowch amser i chi’ch hun ar gyfer gwneud gweithgareddau hamdden
• Sicrhewch eich bod yn bwyta’n dda ac yn cael digon o ymarfer
• Ewch i weld eich meddyg eich hun os yw anodd i chi gysgu, os yn bryderus neu’n teimlo’n isel
• Gofynnwch a oes gweithiwr cefnogi teuluoedd ar gael.
  
  

Ar gyfer y gweithiwr proffesiynol

Yr asesiad

• Gallwch weld y claf a’r gofalwr ar wahân, yn ogystal â gyda’i gilydd.

A oes ddigon o amser i...

• Wrando, holi a gwrando
• Cael clywed hanes bywyd
• Holi am unrhyw golledion, unrhyw gamdriniaeth posib neu ddigwyddiadau trawmatig eraill
• Esbonio sut y daethoch i’r casgliad am y diagnosis
• Siarad am y prognosis byrdymor a hirdymor
• Gadael digon o amser ar gyfer cwestiynau a thrafodaethau

Wrth reoli’r iselder, ydych chi'n...

• Trafod pob triniaeth bosibl gan gynnwys cymorth meddygol, seicolegol a hunangymorth
• Siarad am sgil effeithiau posib meddyginiaeth
• Trafod sut i fodloni anghenion gofal y claf a’r gofalwr.
• Siarad am y canlyniadau positif
• Treulio amser yn holi am iechyd y gofalwr – yn gorfforol ac yn emosiynol

Pethau i’w cofio

• Efallai bod y gofalwr eisiau seibiant
• Dywedwch yn glir y byddwch yn fodlon siarad gydag aelodau eraill y teulu
• Gwnewch yn siŵr fod gweithiwr proffesiynol ar gael y gall y teulu gysylltu ag ef/hi ar unrhyw adeg
• Nodwch y rhif ffôn y tu allan i oriau
• Gwnewch yn siŵr fod gan y claf a’r gofalwr ddigon o wybodaeth am:                 
• eu gofal a’u triniaeth
• yr holl ystod o wasanaethau lleol ar gael - ymarfer, maeth neu grwpiau hunangymorth, er enghraifft
• iselder a’r driniaeth
• sefydliadau gofalwyr neu iechyd meddwl perthnasol
• Gyrrwch copïau'r llythyrau i’r claf a’r gofalwr.

 

Cymorth pellach

Depression Alliance

Nid yw Depression Alliance  yn darparu llinell cymorth ar hyn o bryd ond gallwch ffonio am becyn gwybodaeth ar 0845 123 23 20; e-bost information@depressionalliance.org

The Princess Royal Trust for Carers

Darparu gwybodaeth, cefnogaeth a chyngor i ofalwyr. E-bost: support@carers.org

Cynhyrchwyd y daflen hon fel rhan o ymgyrch Partneriad mewn Gofal (Partners in Care)  ar y cyd rhwng y Coleg Brenhinol y Seiciatryddion ac Ymddiriedolaeth y Dywysoges Frenhinol i Ofalwyr. Un o nodau ymgyrch Partneriad mewn Gofal oedd dangos os yw pawb sy’n ymwneud â gofal pobl â phroblemau iechyd meddwl ac anableddau dysgu yn cydweithio, gellid datblygu partneriaeth driw rhwng gofalwyr, cleifion a gweithwyr proffesiynol fydd o fudd i bawb.

Awdur gwreiddiol: Jill Siddle

Mewnbwn gofalwr a defnyddiwr: Depression Alliance

Golygydd: Dr Philip Timms, Cadeirydd, Bwrdd Golygyddol Addysg Cyhoeddus i Goleg Brenhinol y Seiciatryddion.

© Mai 2010.  Dyddiad adolygu: Mai 2010

With grateful thanks to Gwynedd Council for the translation of these leaflets in Welsh.

Gyda diolch mawr i Gyngor Gwynedd am gyfieithu’r taflenni hyn i Gymraeg

© Royal College of Psychiatrists. This leaflet may be downloaded, printed out, photocopied and distributed free of charge as long as the Royal College of Psychiatrists is properly credited and no profit is gained from its use. Permission to reproduce it in any other way must be obtained from the Head of Publications. The College does not allow reposting of its leaflets on other sites, but allows them to be linked to directly.

Coleg Brenhinol y Seiciatryddion. Gellir lawrlwytho’r daflen hon, ei hargraffu, ei llungopïo a’i dosbarthu am ddim cyn belled â bod Coleg Brenhinol y Seiciatryddion yn derbyn y clod priodol ac na wneir elw o’i defnydd.

For a catalogue of public education materials or copies of our leaflets contact: