Hali ya Saikolojia

Hali ya saikolojia ni neno linalotumika kueleza pale ambapo mawazo na hisia za mtu hubadilika kwa kiasi kikubwa hadi mtu huyo asiweze kutenganisha dalili zake na uhalisia. Rasilimali hii ya taarifa inaangazia hali ya saikolojia. Inajumuisha maana ya hali ya saikolojia, kwa nini hali hii hutokea, jinsi inavyotibiwa, na jinsi inavyohusiana na magonjwa mengine ya kiakili na ya kimwili.

Hali ya saikolojia ni nini?

Hali ya saikolojia ni neno linalotumika kuelezea dalili zaidi ya moja. Mtu anapopata hali hii ya kisaikolojia, mawazo na hisia zake hubadilika kwa kiasi kikubwa kiasi kwamba anapata ugumu kutambua kile kilicho halisi na kile kisicho halisi.

Hali hii ya saikolojia hutokea mara nyingi zaidi kuliko jinsi watu wengi wanavyofikiria, na inaweza kuwa ya kutisha sana kwa mtu anayeipitia na kuhuzunisha kwa wale walio karibu naye. Hata hivyo, kuna msaada na usaidizi unaopatikana.

Je, dalili za hali ya kisaikolojia ni zipi?

Imani potofu

Imani potofu ni imani unazokuwa nazo ambazo ni halisi sana kwako. Hata hivyo, huenda zisishirikishwe au zisieleweke na watu wengine, kama vile, marafiki na familia yako. Imani hizi zinaweza kuwa na imani kali kuwa:

• una nguvu, umuhimu, utajiri au umaarufu mkubwa zaidi kuliko ulivyo hasa. Kwa mfano, unaweza kufikiri kuwa wewe ni mmoja wa watu wa familia ya kifalme.
• mambo yameunganishwa na wewe na maisha yako. Kwa mfano, unaweza kufikiri kwamba watu kwenye televisheni au redio wanawasiliana na wewe au wanakutumia jumbe zilizotengewa wewe pekee.
• unatazamwa, unadhurika au kwamba watu wanapanga njama dhidi yako. Kwa mfano, unaweza kufikiri kwamba serikali inasikiliza simu zako.

Unaweza kueleza au kuzungumza kuhusu imani hizi na watu wengine. Au unaweza kufanya mambo yanayohusiana na imani hizi, kama kujificha kutoka kwa watu unaohisi wanakuumiza.

Imani hizi haziwezi kuelezwa kwa urahisi na dini au utamaduni wako.

Maono ya uongo

Maono ya uongo ni wakati unapata maono ya mambo ambayo watu wengine hawawezi kupata. Hii inaweza kumaanisha kusikia, kuona, kuhisi, kunusa au kuonja vitu ambavyo havipo.

Aina ya kawaida zaidi ya maono ya uongo ni hali ya kusikia mambo yasiyokuwepo. Hapa ni unaposikia sauti, sauti moja au sauti nyingi ambazo wengine hawawezi kusikia. Sauti hizi kwa kawaida huhisi kama mtu anazungumza sikioni mwako, akiwa nyuma yako, au mbali, badala ya ndani ya kichwa chako. Wakati mwingine sauti hizi zinaweza kuzungumza na wewe moja kwa moja, au zinaweza kuzungumza kukuhusu miongoni mwao. Au zinaweza kufanya mambo yote mawili.

Unaweza kuhisi mawazo yako yakitangazwa kwa sauti kubwa, na kuamini kuwa watu wengine wanaweza kuyasikia.

Wakati mwingine imani potofu inaweza kusaidia 'kueleza' maono yako ya uongo. Kwa mfano, ikiwa unaweza kusikia sauti zikizungumza kukuhusu, unaweza kudanganyika kuwa majirani zako wanapanga njama dhidi yako, na hizo ndizo sauti unazosikia.

Hali ya kusikia mambo yasiyokuwepo inaweza kuwa tofauti kwa watu tofauti. Baadhi ya watu husikia sauti zinazotisha, za kuogopesha au za kusumbua. Watu wengine husikia sauti ambazo ni 'za kawaida', na watu wengine hata husikia sauti zinazotuliza au zenye uhakikisho. Baadhi ya watu huanza na kusikia sauti zilizo za kawaida au za kirafiki, ambazo huendelea kuwa za kusumbua au kutisha zaidi kadri muda unavyopita.

Fikra zisizo na mpangilio

Ikiwa unapata fikra zisizo na mpangilio:

• fikra na mawazo yako yanaweza kuchanganyikiwa na yasiyoungana
• watu wengine wanaweza kupata ugumu wa kufuatilia unachosema
• katika baadhi ya matukio, maneno yako yanaweza kuwa ya kuchanganyika sana kiasi kwamba hayaeleweki kabisa.

Kuamini kwamba unashawishiwa au kudhibitiwa

Unaweza kuanza kuwa na imani kali sana kuwa:

• fikra zako, hisia au matendo yako yanashawishiwa au kudhibitiwa na mtu au kitu. Kwa mfano, mikrochipu au setilaiti
• fikra zako zimewekwa akilini mwako au zimeondolewa akilini mwako na mtu au kitu kingine
• fikra zako zinatangazwa kutoka akilini mwako ili watu wengine waweze kuzijua

Unaweza kuanza kuwa na mashaka kwa watu walio karibu na wewe na kupata ugumu kuamini watu wengine, au unaweza kuamini kuwa unadhibitiwa na nguvu ya nje kama vile Mungu, Shetani, roho au viumbe wa kigeni.

Uzoefu huu utahisi kuwa halisi kwako, hata kama wengine walio karibu na wewe wanaona kuwa si halisi.

Ni muhimu kukumbuka kuwa uwezekano wa kupata dalili hizi wakati wote ni mdogo. Badala yake, kuna uwezekano wa kupata dalili tofauti kwa nyakati tofauti, na dalili hizi zitakuwa kali zaidi au kidogo kulingana na mambo kadhaa. Kwa mfano, unaweza kupata imani potofu, kisha baadaye kuanza kupata maono ya uongo. Hii inaweza kufanya iwe vigumu kutambua kuwa haujihisi vyema.

Unapokumbana na hali hii ya saikolojia, unaweza pia kupata ugumu wa kutambua kuwa unapata dalili zilizoelezwa hapa juu. Hii kwa bahati mbaya inaweza kufanya iwe vigumu kutafuta msaada.

Kutenganisha imani potofu na uhalisia

Inaweza kuwa vigumu kwa watu wengine kutambua kuwa unapitia kipindi cha kuwa na imani potofu. Hii hufanyika hasa ikiwa kuna mambo katika maisha yako yanayohusiana na madanganyo yako, au ikiwa imani potofu yako inatokana na mambo halisi. Kwa mfano:

Dini

Ikiwa wewe ni mtu wa dini, kuamini kuwa unaweza kuzungumza na Mungu kupitia maombi kunaweza kuwa sehemu ya kawaida ya mfumo wako wa imani. Hata hivyo, ikiwa imani hizi zitaanza kuwa kali zaidi au za kupindukia, au zitaanza kuathiri mahusiano yako na watu wengine, hii inaweza kuwa ishara kwamba haujihisi vizuri.

Ajira

Inaweza kuwa vigumu kwa watu wengine kutambua kuwa unapata imani potofu ikiwa una kazi inayoonekana kuendana na imani hizo. Kwa mfano, ikiwa umewahi kufanya kazi na taarifa za siri, kama vile katika Serikali au jeshi, na unapata imani potofu kuhusu uchunguzi.

Maisha ya kibinafsi

Kuna mambo yanayoweza kuwa yametokea katika maisha yako binafsi yaliyosababisha udhibitiwe au uchunguzwe. Kwa mfano, kuwa katika uhusiano wa kudhulumiwa. Ikiwa utaanza kupata imani potofu kuwa unafuatwa au kudhibitiwa, hii inaweza kuchukua muda mrefu zaidi kwa watu wengine kutambua kuwa haujihisi vyema.

Ikiwa unapata imani potofu, fikra na mawazo yako yatakuwa kali zaidi kuliko kawaida, na huenda yakaonekana kuwa ya ajabu au yasiyo ya kawaida kwa watu wengine.

Hali ya saikolojia huhisi vipi?

Inaweza kuwa vigumu kwa watu ambao hawajawahi kupata hali hii ya saikolojia kuelewa jinsi inavyokuwa. Watu ambao wamepitia hali hii ya saikolojia wamekubali kwa hiari kushiriki uzoefu wao hapa:

Nilikuwa nimekaa kwenye eneo la kuegesha magari la hospitali na nilihisi kana kwamba nilikuwa ndani ya globu kubwa sana iliyo tupu. Nilichokuwa nikiona ni vipande vya mchezo-fumbo vya kijivu na nyeusi vilivyounda globu hiyo. Vipande hivi vilianza kuanguka kuelekea nje na kuniacha katika utupu mweusi. Niliogopa sana. Ilikuwa kana kwamba dunia ilikuwa imevunjika vipande vipande, na ilikuwa mwisho wa sayari yetu.” Debra

“Nilikuwa na mtazamo wa gati la meli na karibu ningeweza kusoma baadhi ya majina ya meli. Nilikuwa katika hali kali ya saikolojia na nikatoa mkono wangu nje ya dirisha kana kwamba ningeweza kugusa meli, kreni na gati.” Michael

Nilikuwa nikifikiri kwamba nilikuwa na maumivu makali. Hii haikuwa imani potofu bali ilikuwa hisia ya uongo – niliweza kuhisi maumivu haya kwa kweli. Maumivu haya yalikuwepo huku nikisikia sauti – hii ilionekana kuongeza uhalisia kwa dalili zangu. Mara nyingi ningepata maumivu ya kichwa wakati huo huo ninapopata wazo la kutisha.” Mark

Hali ya saikolojia inahusiana vipi na hali zingine za afya ya akili?

Hali ya saikolojia ni neno linalotumika kuelezea mkusanyiko wa dalili. Ni pia neno linalojumuisha mambo mengi. Watu wenye hali mbalimbali wanaweza kupata dalili za hali hii ya saikolojia, ikijumuisha:

• skizofrenia
• ugonjwa wa skizofrenia pamoja na wa kihisia
• ugonjwa wa wazimu
• unyogovu mkali

Hali zingine za afya ya akili kama vile ugonjwa wa wasiwasi wa jumla au ugonjwa wa obsessive-compulsive (OCD) pia zinaweza kusababisha mtu kupata hali hii ya saikolojia. Hii inaweza kutokea kutokana na msongo mkali unaohusiana na hali hiyo.

Hali ya saikolojia pia inaweza kutokea wakati mtu:

• ana jeraha la ubongo
• anaacha kutumia pombe
• ana ukosefu wa usingizi
• ametumia dawa za kulevya, kama vile bangi au kokeini
• anaacha kutumia dawa za kulevya
• ana maambukizi, kama vile maambukizi ya mkojo. Maambukizi wakati mwingine yanaweza kusababisha hali inayoitwa deliriamu, ambayo inaweza kuwafanya watu wapoteze mwelekeo na wakati mwingine wapate dalili za hali hii ya saikolojia. Dalili za hali ya saikolojia kwa kawaida hupona kadri chanzo cha deliriamu kinapotibiwa.

Hii inaweza pia kutokea kama athari mbaya ya dawa mpya au dawa iliyoandikwa hivi karibuni, au wakati wa kuacha kutumia dawa.

Wakati mwingine ni vigumu kuelewa kwa nini mtu amepata hali hii ya saikolojia.

Hali ya saikolojia ina maana tofauti kwa watu tofauti:

• Matukio muhimu maishani - Hali ya saikolojia wakati mwingine inaweza kutokea baada ya tukio kubwa au lenye msongo wa mawazo, kama kifo cha rafiki wa karibu au jamaa. Pia kuna uwezekano mkubwa zaidi wa kupata hali hii ikiwa mtu amewahi kupitia dhuluma au kutelekezwa alipokuwa mtoto.
• Kujifungua - Hali ya saikolojia inaweza kutokea baada ya mtu kujifungua; hii huitwa hali ya saikolojia ya baada ya kujifungua.
• Dawa za kulevya - Hali ya saikolojia inaweza kutokea baada ya mtu kutumia dawa haramu, kama bangi, LSD, kokeini au 'speed.’ Wakati mwingine ikiwa mtu ataacha kutumia dawa za kulevya au pombe, hali yake ya saikolojia itaimarika. Hata hivyo, wakati mwingine uhusiano kati ya dawa za kulevya na hali ya saikolojia ni tata zaidi. Ikiwa unatumia dawa za kulevya, zungumza na watu wanaokutibu kuhusu jinsi unavyoweza kupata msaada wa kuacha.
• Wakati mtu ana ugonjwa wa kihisia – Hali ya saikolojia inaweza kutokea wakati mtu ana kipindi kikali cha msongo wa mawazo au kipindi cha wazimu.
• Ukosefu wa usingizi – Ukosefu mkubwa wa usingizi unaweza kusababisha hali ya saikolojia.

Ni muhimu kukumbuka kuwa watu wengi watapitia msongo wa mawazo, watatumia dawa za kulevya au watajifungua na hawatapata hali hii ya saikolojia. Wakati mwingine hali hii ya saikolojia hutokea bila sababu dhahiri. Ni muhimu kukumbuka kuwa, bila kujali sababu, ikiwa utapata hali hii ya saikolojia, si kosa lako.

Daktari wako anaweza kutaka kubaini kilichosababisha hali hii ya saikolojia ikiwa utambuzi huu utasaidia katika matibabu yako. Kwa mfano, ikiwa unatumia dawa za kulevya, kukusaidia kuacha kutumia dawa hizi za kulevya kunaweza kuwa sehemu muhimu ya kupata nafuu yako. Hata hivyo, ikiwa unatumia dawa za kulevya au pombe ili kukabiliana na hali, hii haipaswi kukuzuia kupata matibabu ya wakati unaofaa na yenye msingi wa ushahidi kwa ajili ya hali hii ya saikolojia.

Ninapaswa kufanya nini ikiwa ninafikiri nina dalili za hali ya saikolojia?

Ikiwa unapata dalili zozote zinazohusiana na hali ya saikolojia, zungumza na daktari wako wa kawaida. Huenda wakakupa rufaa hadi kwa huduma maalum ya afya ya akili au huduma ya Uingiliaji kati wa Mapema wa Hali ya Saikolojia katika eneo lako.

Huduma za Uingiliaji kati wa Mapema za Hali ya Saikolojia

Huduma za Uingiliaji kati wa Mapema za Hali ya Saikolojia (EIP) ni mfano wa utunzi uliowekwa ili kuhakikisha kuwa watu wanaopata au wanaoweza kupata hali ya saikolojia wanapata utunzi sahihi kwa haraka. Kuna ushahidi mwingi unaoonyesha kuwa watu wanapopata msaada kwa ajili ya hali ya saikolojia kwa haraka, wana uwezekano mkubwa wa kupona, na kupona kwa haraka.

Tathmini

Ikiwa unapata dalili za hali ya saikolojia, mtaalamu mwenye ujuzi katika eneo hili anapaswa kukutathmini ili kujua zaidi kuhusu:

• Baadhi ya watu huwa na kipindi kimoja tu cha hali ya saikolojia. Hii ina maana kuwa watu hawa hupata hali hii ya saikolojia, wanapona, na hawaipati tena kamwe.
• Baadhi ya watu hupata vipindi vingi vya hali hii ya saikolojia katika maisha yao.
• Baadhi ya watu hawa baadaye watapata utambuzi wa skizofrenia, ugonjwa wa skizofrenia pamoja na wa hisia au ugonjwa mwingine unaohusiana na hali ya kisaikolojia. Utambuzi unaoupata unaweza kusikika kuwa mgumu sana, na unaweza kumuuliza daktari wako aeleze maana ya sehemu mbalimbali za utambuzi wako.

Ikiwa umewahi kupata kipindi kimoja au zaidi cha hali hii ya saikolojia na ungependa kuelewa kwa nini haujatambuliwa kuwa na hali kama skizofrenia au ugonjwa wa skizofrenia pamoja na wa hisia zungumza na daktari wako. Huenda kuna sababu ambazo daktari wako hahisi kuwa moja ya utambuzi huu unaeleza vyema zaidi uzoefu wako.

Ni kwa nini hali hii ya saikolojia hutokea?

Hafahamu siku zote kinachosababisha hali hii ya saikolojia. Mambo mengine yanaweza kuongeza uwezekano wa kupata hali hii ya saikolojia, ikijumuisha:

• afya yako ya akili
• ikiwa unatumia dawa za kulevya au pombe
• dawa zozote unazotumia za kukinga au kutibu ugonjwa
• hali zozote za afya ya kimwili unazoweza kuwa nazo na afya yako ya jumla ya kimwili
• mahusiano yako na watu ulio nao wa kukusaidia - kwa mfano, ikiwa unasaidiwa na mtunzi
• Uzoefu wowote wa kusababisha kiwewe au ulio mgumu uliokua nao hapo awali
• elimu yako na historia ya ajira
• ubora wa maisha yako kwa ujumla.

Hii inaweza kuonekana kama taarifa nyingi. Hata hivyo, inaweza kuwasaidia watu wanaokutibu kuelewa jinsi unavyoishi, mambo yanayoweza kuwa magumu kwako, na njia zote tofauti wanazoweza kukusaidia.

Kwa bahati mbaya, ikiwa unapitia kipindi cha hali ya saikolojia, huenda usiweze kutambua kuwa haujihisi vyema. Hii inaweza kufanya iwe vigumu zaidi kutafuta msaada.

Hakuna kipimo cha kimwili cha hali ya saikolojia. Badala yake, mtu anayekutathmini atajaribu kufahamu dalili zozote unazoweza kuwa unazipata. Hii itawasaidia kufanya utambuzi sahihi.

Hali ya saikolojia hutibiwaje?

Kuna mambo mengi tofauti yanayoweza kusaidia mtu aliye na hali ya saikolojia. Mambo haya yanaweza kuwa ya msaada kwa wakati tofauti na kwa njia tofauti.

Kwa bahati mbaya, baadhi ya huduma tunazotaja katika sehemu hii hazipatikani kila wakati kote Uingereza. Baadhi ya huduma zinapatikana, lakini huenda usiweze kuzifikia mara moja.

Dawa unayochukua kutibu au kukinga ugonjwa

Ikiwa unapata hali ya saikolojia kwa mara ya kwanza, kuna uwezekano utapewa dawa unayochukua kutibu au kukinga ugonjwa inayoitwa dawa ya kuzuia magonjwa ya akili.

Dawa za kuzuia magonjwa ya akili hufanya kazi aje?

Dawa za kuzuia magonjwa ya akili huathiri kemikali mbalimbali kwenye ubongo wako, hasa kemikali inayoitwa 'dopamini’. Inadhaniwa kwamba dalili za hali ya saikolojia kama vile imani potofu na maono ya uongo husababishwa na ubongo kuzalisha dopamini nyingi mno. Dawa za kuzuia magonjwa ya akili hufanya kazi kwa kupunguza viwango vya dopamini kwenye ubongo, jambo linaloboresha au kupunguza dalili za hali ya saikolojia.

Kemikali zingine za ubongo kama vile serotonini, noradrenalini, histamini na glutamati pia zinafikiriwa kuathirika katika hali hii ya saikolojia.. Dawa nyingi za kuzuia magonjwa ya akili pia huathiri viwango vya kemikali hizi. 

Je, dawa za kuzuia magonjwa ya akili zina athari mbaya?

Dawa zote zina athari mbaya, na hii inaweza kutofautiana kulingana na mtu na aina ya dawa. Daktari wako anapaswa kukueleza athari mbaya unazoweza kupata ukianza kutumia dawa za kuzuia magonjwa ya akili, na kukupa fursa ya kujadili dawa unazotumia na wasiwasi wowote unaoweza kuwa nao.

Unapaswa pia kupewa kikaratasi kinachoeleza athari mbaya zinazotokea mara nyingi zinazohusiana na dawa zilizopendekezwa utumie. Chukua muda wa kusoma kikaratasi hiki, na ikiwa una maswali yoyote, muulize mtu anayekuandikia dawa yako.

Ikiwa unahisi kuwa dawa unazotumia zinakuletea athari mbaya zisizopendeza, zungumza na daktari wako. Wanapaswa kukusaidia kupata dawa inayotibu dalili zako lakini isiyokusababishia athari mbaya usizoweza kuvumilia au zisizopendeza. Daktari wako pia anapaswa kuzingatia dawa zingine zozote unazotumia anapokuandikia utumie dawa za kutibu magonjwa ya akili na muingiliano unaoweza kukuwepo kati ya dawa hizi. Unaweza kusoma zaidi kuhusu mwingiliano kati ya dawa unayochukua kutibu au kukinga ugonjwa kwenye tovuti ya BNF.

Ufuatiliaji wa afya

Unapaswa kupata uchunguzi kamili wa afya ya kimwili kabla ya kuanza kutumia dawa zozote za kuzuia magonjwa ya akili. Hii itajumuisha:

• vipimo vya damu, ili kuchunguza magonjwa kama vile kisukari na kolesteroli ya juu
• uchunguzi wa kimwili (kama vile shinikizo la damu, mapigo ya moyo na halijoto)
• ukaguzi wa urefu na uzito wa mwili, na pengine ukaguzi wa uwiano wa kimo na uzito wa mwili (BMI)
• ECG, ambayo hupima shughuli ya umeme ya moyo
• majadiliano kuhusu uvutaji sigara, unywaji pombe na matumizi ya dawa za kulevya, ikiwa mambo haya yanakuhusu.

Ni muhimu ufanywe vipimo vya ufuatiliaji wa afya ya kimwili angalau mara moja kwa mwaka unapokuwa ukitumia dawa ulizopewa za kutibu hali yako ya saikolojia. Ukaguzi huu wa afya unaweza kufanywa na daktari wa kawaida au timu yako ya afya ya akili. Zungumza na timu yako ya afya ya akili ili kufahamu ni nani atakayefanya ukaguzi wako wa afya ya kimwili, na nini kitafanyika ikiwa matatizo yoyote ya afya yatatambuliwa.

Baadhi ya vitu vinaweza kuingiliana kwa njia hatari na dawa za kuzuia magonjwa ya akili, ikijumuisha baadhi ya dawa, pombe, dawa za kulevya na sigara. Ni muhimu kuwa uzungumze na daktari wako:

• kabla ya kuanza kutumia dawa nyingine yoyote
• ikiwa unakunywa pombe
• ikiwa unatumia dawa za kulevya
• ikiwa unatumia kafeini nyingi (hasa ikiwa unafanya hivi wakati mwingine lakini si kila wakati)
• ikiwa utaamua kuanza, kuacha au kupunguza uvutaji sigara. Ikiwa utaacha kuvuta sigara, hii inaweza kuongeza kiwango cha dawa za kuzuia magonjwa ya akili kwenye damu yako, hivyo unaweza kuhitaji kipimo kidogo cha dawa. Hii ni muhimu hasa ikiwa unatumia dawa ya clozapine (unaweza kusoma zaidi kuhusu dawa ya clozapine katika sehemu inayofuata).
• ikiwa una maambukizi, kwani hii inaweza kubadilisha viwango vya dawa mwilini mwako.

Kwa nini ufuatiliaji wa afya ni muhimu?

Watu wenye hali ya saikolojia wanaweza kupata afya mbaya ya kimwili, hasa afya ya moyo na mishipa ya damu, ndiyo sababu hii inahitaji kufuatiliwa kwa umakini. Daktari wako anaweza kupendekeza ufanye mabadiliko ya mtindo wa maisha, udhibiti dawa zako kwa njia tofauti au utumie dawa za ziada ili kuzuia baadhi ya athari mbaya (kama vile kuongezeka kwa uzito), ikiwa hii itasaidia kuboresha afya yako ya kimwili.

Nitapewa dawa gani za kuzuia magonjwa ya akili?

Kuna dawa nyingi tofauti za kuzuia magonjwa ya akili. Dawa zote za kutibu au kukinga magonjwa ya akili zimeonekana mara kwa mara kuwa na ufanisi sawa, isipokuwa clozapine ambayo imeonekana kuwa na ufanisi zaidi. Kinachotofautiana kutoka kwa dawa moja ya kuzuia magonjwa ya akili hadi nyingine ni aina za athari mbaya ambazo watu hupata wanapotumia, na ukali wa athari hizi.

Unaweza kushauriwa usitumie baadhi ya dawa za kuzuia magonjwa ya akili ikiwa:

• unaweza kupata ujauzito
• unatumia baadhi ya dawa zingine za kutibu au kukinga ugonjwa
• una baadhi ya hali zingine za afya kama vile kisukari au shinikizo la juu la damu.

Daktari wako anapaswa kuzingatia mambo haya yote, na mshirikiane ili kuchagua dawa ya kuzuia magonjwa ya akili inayokufaa zaidi.

Clozapine

Clozapine ndiyo dawa pekee ya kuzuia magonjwa ya akili ambayo imeonekana mara kwa mara katika tafiti kuwa inafanya kazi kwa watu ambao dawa zingine za kuzuia magonjwa ya akili hazijafanya kazi vizuri. Daktari wako anaweza kupendekeza uanze kutumia clozapine ikiwa:

• umejaribu angalau dawa mbili tofauti za kuzuia magonjwa ya akili kwa angalau wiki kadhaa na
• unaendelea kusumbuliwa na dalili za hali ya saikolojia.

Ikiwa utaanza kutumia clozapine, utapokea vipimo vya kawaida vya afya ya kimwili, kama ilivyoelezwa katika sehemu iliyopita. Pia utapokea ufuatiliaji wa karibu zaidi:

• Kwa wiki 18 za kwanza utakapokuwa ukitumia clozapine, utahitaji kufanya kipimo cha damu mara moja kwa wiki.
• Baada ya hili, kwa hadi mwaka mmoja baada ya kuanza kutumia clozapine, utahitaji kufanya kipimo cha damu kila baada ya wiki mbili.
• Baada ya mwaka mmoja, utahitaji kufanya kipimo cha damu kila baada ya wiki nne kwa muda wote utakapokuwa unatumia clozapine.

Vipimo vya damu

Ikiwa unatumia clozapine, ni lazima upimwe damu mara kwa mara katika kipimo kinachoitwa hesabu kamili ya damu. Hii ni kwa ajili ya kuchunguza athari mbaya iliyo nadra sana inayoweza kutokea ya clozapine, ambapo idadi ya seli nyeupe za damu mwilini mwako hupungua. Seli nyeupe za damu hupigana na maambukizi, na ikiwa hauna za kutosha, unaweza kuugua sana. Vipimo vya mara kwa mara vya damu vinaweza kuwasaidia madaktari kuhakikisha hakuna dalili ya hili kutokea.

Huenda pia ukahitaji kipimo kingine cha damu, kinachoitwa ufuatiliaji wa kiwango cha plazma. Kipimo hiki kinafuatilia kiasi cha clozapine kwenye damu yako. Kipimo hiki kinaweza kutumika kuhakikisha kuwa unatumia kipimo sahihi cha clozapine na kuondoa uwezekano au kutambua matatizo yoyote ya afya yanayohusiana na matumizi ya clozapine.

Ushahidi unaanza kuibuka unaopendekeza kuwa katika siku zijazo, baadhi ya watu huenda wasihitaji vipimo vya damu vya mara kwa mara kama wanavyofanya sasa. Ikiwa mwongozo kuhusu hili utabadilika, timu yako ya afya ya akili itajadili hili na wewe.

Ni muhimu sana, ikiwa unatumia clozapine, uitumie kama ilivyoagizwa. Ikiwa utakosa kumeza dozi yako ya clozapine kwa zaidi ya masaa 48, unapaswa kuwasiliana na daktari wako haraka ili kupata ushauri kabla ya kutumia dozi yako inayofuata ya clozapine. Hii ni kwa sababu inaweza kuwa hatari kutumia dozi kamili baada ya kusitisha kutumia.

Athari mbaya

Watu wanaotumia clozapine pia wanaweza kupata athari zingine mbaya. Baadhi ya athari hizi ni sawa na zile zilizoorodheshwa katika sehemu iliyopita kuhusu dawa zote za kuzuia magonjwa ya akili, lakini baadhi ya athari hutokea mara nyingi hasa kwa clozapine, ikijumuisha:

• ongezeko la uzito
• uchovu
• kuvimbiwa.

Clozapine pia inaweza kusababisha mioyo ya baadhi ya watu kupiga kwa kasi zaidi kuliko kawaida (inayojulikana kama takikadia ya sinasi). Huu unaweza kuwa mwitikio wa kawaida wa mwili wakati wa kuanza kutumia clozapine. Hata hivyo, pia ni dalili ya uharibifu wa moyo. Kwa sababu hii, ikiwa mtu anaendelea kuwa na takikadia ya sinasi, anapaswa kuchunguzwa ishara na dalili zingine za uharibifu wa moyo.

Athari hizi mbaya zinaweza kuonekana kusababisha wasiwasi, lakini nyingi zinaweza kudhibitiwa kwa urahisi.

Nitahitaji kutumia dawa za kutibu na kukinga ugonjwa kwa muda gani?

Watu wengi wangependa kujua ni kwa muda gani watalazimika kutumia dawa, na ikiwa wataweza kuacha kuzitumia hapo baadaye. Inaweza kuwa vigumu sana kutabiri ni muda gani mtu atahitaji kutumia dawa, na hii inaweza kutegemea mambo mengi tofauti.

Kuna hatari kubwa ya kurudi tena kwa ugonjwa ikiwa utaacha kutumia dawa zako ndani ya mwaka 1 hadi miaka 2 baada ya kuanza kuzitumia. Kurudi tena ina maana kuwa mtu anapata vipindi zaidi vya hali ya saikolojia. Kuendelea kutumia dawa kunaweza kupunguza kwa kiasi kikubwa hatari ya kupata matukio mengine ya kurudi kwa ugonjwa.

Ikiwa utaacha kutumia dawa zako na ukapata tena kipindi cha hali ya kisaikolojia, huenda ukahitaji kuanza kutumia dawa zako tena na kuendelea kuzitumia ili uendelee kuwa na afya njema. Muda utakaohitaji kutumia dawa unategemea na wewe na hali yako ya kipekee.

Ni nini kitafanyika ikiwa nitaacha kutumia dawa zangu?

Ukiacha kutumia dawa zako, unaweza kuugua tena. Kadri ugonjwa unavyorudi tena, ndivyo inavyokuwa vigumu zaidi kwako kupata nafuu tena. Pia huenda usiwe na kiwango sawa cha uwezekano wa kupona kila mara. Hii ni mojawapo ya sababu ambazo madaktari wako watakuhimiza uendelee kutumia dawa zako.

Ikiwa unataka kuacha kutumia dawa zako au unafikiria kufanya hivyo, tunakushauri sana uzungumze kwanza na mtaalamu wako wa afya ya akili au daktari wako wa kawaida. Wanapaswa kujadili faida na hasara za kusitisha matumizi ya dawa zako, hatari zozote zinazoweza kukuwepo, na njia bora ya kufanya hivyo.

Dawa za sindano za muda mrefu

Dawa za sindano za muda mrefu, zinazojulikana pia kama dawa za hifadhi, ni dawa zinazotolewa kupitia sindano kwenye misuli (sindano ya ndani ya misuli), badala ya kumezwa kama kidonge. Dawa hiyo kisha huachiliwa polepole mwilini kwa wiki kadhaa.

Dawa iliyo kwenye sindano ya muda mrefu ni sawa na ile ya kidonge.

Baadhi ya watu hupendelea dawa ya sindano ya muda mrefu kuliko kidonge, kwa sababu hawalazimiki kukumbuka kutumia dawa zao kila siku. Kwa upande mwingine, baadhi ya watu hawapendi sindano, au wanapendelea wazo la kuchagua kutumia kidonge kila siku.

Utafiti unaonyesha kuwa watu wanaotumia dawa ya sindano ya muda mrefu hupata matokeo bora kuliko watu wanaotumia dawa za kuzuia magonjwa ya akili za vidonge. Unaweza kupata maelezo zaidi kuhusu dawa za sindano za muda mrefu za kuzuia magonjwa ya akili kupitia rasilimali yetu ya taarifa.

Tiba za kisaikolojia

Tiba za kisaikolojia au tiba za mazungumzo ni pale unapozungumza na mtaalamu wa tiba ya kuzungumza pekee yako au katika kikundi kuhusu matatizo unayokumbana nayo.

Tiba za kisaikolojia zinapendekezwa kama matibabu ya hali ya saikolojia, skizofrenia na ugonjwa wa skizofrenia pamoja na wa kihisia, na kuna ushahidi mwingi kwamba ni madhubuti. Unapaswa kupewa tiba ya kisaikolojia pamoja na dawa za kutibu au kukinga ugonjwa, kwani hii inaweza kufanya zote mbili ziwe na ufanisi zaidi.

Kiasi ambacho utapata tiba mbalimbali za kisaikolojia kuwa za msaada kitategemea na wewe na hali yako ya kipekee.

Kwa bahati mbaya, inaweza kuchukua muda kupata tiba za kisaikolojia kulingana na mahali unapoishi.

Tiba ya tabia ya utambuzi (CBT)

Tiba ya tabia ya utambuzi inakusaidia kujifunza njia za kufikiri na kutenda zinazokusaidia zaidi katika hali za kila siku. Tofauti na baadhi ya tiba zingine za mazungumzo, tiba ya tabia ya utambuzi inaangazia changamoto zako za sasa badala ya uzoefu wako wa zamani.

Unapaswa kupata tiba ya tabia ya utambuzi ya mtu binafsi, ambapo unakutana na mtaalamu wa tiba ya kuzungumza ukiwa pekee yako, kwa angalau vikao 16 vya kila wiki.

Tiba ya tabia ya utambuzi inawezaje kunisaidia?

Tiba ya tabia ya utambuzi inaweza kukusaidia:

• kuelewa muungano kati ya fikra, hisia na tabia zako kwa mujibu wa dalili zako
• kuelewa jinsi imani zako zinavyohusiana na dalili ulizo nazo
• kutengeneza njia mbadala za kukabiliana na dalili zako
• kutokuwa na huzuni na wasiwasi sana kutokana na dalili zako.

Nitaanza tiba ya tabia ya utambuzi lini?

Tiba za kisaikolojia kwa kawaida huwa na msaada zaidi ikiwa unaweza kushiriki kikamilifu na kukamilisha kazi nje ya vikao vyako vilivyopangwa. Ikiwa huna afya njema ya akili, inaweza kuwa bora kwako kuanza tiba ya tabia ya utambuzi utakapokuwa thabiti zaidi. Hii ni kwa sababu katika tiba ya tabia ya utambuzi unaweza kuhitaji kupinga baadhi ya imani potofu au imani ulizo nazo. Ikiwa hauko tayari kufanya hivi, hii inaweza kuharibu uhusiano kati yako na mtaalamu wako wa tiba ya kuzungumza, na kusababisha afya yako ya akili kuwa mbaya zaidi.

Tiba za sanaa

Tiba za sanaa hutumia aina mbalimbali za uonyeshaji wa ubunifu kusaidia watu kuchunguza fikra na hisia zao. Tiba za sanaa zinaweza kujumuisha mambo kama vile kuchora, kupiga picha, kuchonga, muziki na kuandika.

Tiba za sanaa zinaweza kukusaidia:

• kujieleza
• kutafuta njia mpya za kuwasiliana na watu wengine
• kuwasilisha uzoefu wako kupitia sanaa.

Uingiliaji kati wa kifamilia

Uingiliaji kati wa kifamilia ni aina mbalimbali ya msaada ambazo wewe na familia yako mnaweza kupewa ili kusaidia kuboresha kupona kwako.

Kuna njia nyingi tofauti za kufanya kazi na familia. Hata hivyo, uingiliaji kati wa kifamilia unapaswa kufanywa na wataalamu wa afya ya akili na kujumuisha mambo yafuatayo:

• Elimu ya kisaikolojia - kukusaidia wewe na familia yako kuelewa utambuzi wako vizuri zaidi
• kudhibiti na kupunguza msongo wa mawazo
• kukusaidia wewe na familia yako kuchakata hisia zenu kwa ufanisi
• kujifunza kufikiria kuhusu fikra na imani kwa njia tofauti
• kutatua matatizo.

Uingiliaji kati wa kifamilia unaweza kukujumuisha wewe au unaweza kutolewa kwa familia yako pekee mwanzoni. uingiliaji kati wa kifamilia unapaswa kutolewa kwa angalau miezi mitatu, kwa angalau vikao 10.

Tiba nyingine

Kuna tiba nyingine ambazo hazijaelezwa kwa undani hapa, kama vile tiba ya mazungumzo ya sauti (au avatar), kwa kuwa hizi si rahisi kupatikana kote nchini Uingereza.

Kuenda hospitalini

Ikiwa unajihisi mgonjwa sana, unaweza kuhitaji kutumia muda fulani katika hospitali ya wagonjwa wa akili ili kukusaidia kupata nafuu. Hii inaweza kusaidia ikiwa:

• unahitaji matibabu na utunzi wa kiwango cha juu
• uko katika hatari ya kujidhuru au kudhuru watu wengine
• uko katika hatari ya kuumizwa na watu wengine.

Kuwekwa kizuizini

Katika baadhi ya matukio, unaweza kuhitaji kutathminiwa chini ya Sheria ya Afya ya Akili, na kuzuiliwa katika mazingira ya hospitali. Hii inaweza kutokea ikiwa si salama kwako kutokuwa hospitalini au kufanya maamuzi kuhusu utunzi wako pekee yako. Hii pia inajulikana kama 'kuwekwa kizuizini', na inamaanisha kuwa utawekwa hospitalini kwa mujibu wa sheria.

Kuna aina nyingi tofauti za vizuizi, na unaweza kupata maelezo zaidi kuzihusu katika rasilimali yetu kuhusu kuwekwa kizuizini. Rasilimali hii inatumika tu Uingereza na Wales, na kuna sheria na kanuni zingine nchini Scotland na Ireland Kaskazini.

Ikiwa umekamatwa chini ya Sheria ya Afya ya Akili, madaktari wako bado wanapaswa kuuliza maoni yako kuhusu matibabu yako na kukusaidia kuwa sehemu ya mchakato wa kufanya maamuzi kadri iwezekanavyo. Katika baadhi ya hali, madaktari wako wanaweza kuhitaji kuzungumza na rafiki wa karibu, mtu wa familia au mtunzi kuhusu matibabu yako. Kuna kanuni kuhusu ushirikishaji wa habari, ambazo unaweza kupata maelezo zaidi katika rasilimali yetu ya taarifa kuhusu kutunza mtu mwenye ugonjwa wa hali ya afya ya akili.

Wanaharakati huru wa afya ya akili

Ikiwa umekamatwa chini ya Sheria ya Afya ya Akili, unastahiki moja kwa moja kupata mwakilishi huru wa afya ya akili (IMHA).

IMHAs ni watu binafsi ambao wana maarifa mazuri ya:

• Sheria ya Afya ya Akili
• haki za watu wanaozuiliwa chini ya Sheria ya Afya ya Akili.

IMHAs huwa huru kabisa kutoka kwa taasisi ya afya ya akili ambayo unahudumiwa chini yake hospitalini. Wanaweza kukusaidia kupinga kuzuiliwa na kuhudhuria tathmini zako kwenye vyumba vya wagonjwa. Wanaweza kusaidia kuhakikisha maoni na hisia zako zinasikilizwa na kuzingatiwa na watu wanaokutibu.

Unaweza kupata maelezo zaidi kuhusu IMHAs kwenye tovuti ya Mind.

Huduma za Afya ya Akili za Jamii

Huenda ukaweza kupata utunzi na matibabu yako katika jamii. Hii inamaanisha kuwa unaweza kuendelea kuishi nyumbani, au katika makazi ya msaada, na kutibiwa na timu ya jamii ya afya ya akili.

Timu za jamii za afya ya akili zinajumuisha majukumu mbalimbali, ikijumuisha madaktari wa akili, wauguzi wa afya ya akili, wataalamu wa tiba ya shughuli, wanasaikolojia, wafanyikazi wa msaada na wengine.

Pamoja na kukupa msaada wa afya ya akili kwa kukagua dawa zako au kukupa tiba za kisaikolojia, wanaweza pia kukusaidia katika mambo mengine kama ajira, makazi au kuwasilisha maombi ya manufaa.

Makazi yenye msaada

Inaweza kuwa mchakato mgumu kupata makazi yenye msaada, ikiwa hili ni jambo unalohitaji. Kupata makazi haya kunategemea ushirikiano kati ya watu wote wanaohusika katika utunzi wako. Lengo la kupata utunzi wako katika jamii linapaswa kuwa kukuza uhuru wako huku tukihakikisha kuwa unapata msaada unaofaa.

Timu katika jamii

Kuna timu mbalimbali zinazoweza kukusaidia katika jamii:

Timu ya Uingiliaji kati wa Mapema katika hali ya saikolojia

Timu hii hutoa msaada wa kina kwa watu wenye tukio lao la kwanza la hali ya saikolojia, baadhi yao wanaweza kuwa na utambuzi wa skizofrenia au ugonjwa wa skizofrenia pamoja na wa kihisia.

Timu ya uhamasishaji madhubuti

Timu hii hutoa msaada mkubwa na usaidizi kwa watu ambao wamekuwa na utambuzi wa skizofrenia au ugonjwa wa skizofrenia pamoja na wa kihisia kwa muda mrefu. Hii inaweza kuwa ya msaada mkubwa hasa kwa watu wanaopata ugumu kufanya kazi na huduma zingine, au ambao hawajaweza kutumia dawa zao kwa wakati unaofaa kwa sababu mbalimbali.

Timu ya utatuzi wa migogoro na matibabu ya nyumbani

Timu hii inaweza kukusaidia ikiwa unazidi kuwa mgonjwa wa akili, kama njia mbadala ya wewe kulazwa hospitalini.

Urekebishaji wa kiufundi

Hii inajumuisha vituo vya mchana, hospitali za mchana na vituo vya afya ya jamii. Vituo hivi vinatoa shughuli mbalimbali kama vile kozi za kurejea kazini, elimu, sanaa na upishi. Unaweza pia kuungana na watu wengine wanaopitia mambo yanayofanana na yako.

Upatikanaji wa huduma hizi unaweza kutofautiana sana kulingana na mahali unapoishi.

Msaada wa kijamii

Ikiwa unapata ugumu kujitunza katika jamii, unaweza kupewa mfanyakazi wa kijamii ili akusaidie, ambaye atafanya tathmini chini ya Sheria ya Utunzi ili kuelewa ikiwa una mahitaji yoyote ya utunzi wa kijamii ambayo hayajakidhiwa.

Tathmini ya Sheria ya Utunzi inaweza kupendekeza upewe:

• kifurushi cha utunzi katika jamii katika makazi yako mwenyewe
• kuwekwa kwenye makazi yenye msaada
• tathmini kutoka kwa mtaalamu wa tiba ya utendaji

Tathmini ya Sheria ya Utunzi inaweza kufanyika unapolazwa hospitalini kwa matibabu ya akili, au unapokuwa katika jamii.

Nitarajie kupona lini?

Kupona huonekana kuwa tofauti sana kwa watu tofauti. Inategemea mambo mengi tofauti, ikijumuisha jinsi unavyotumia dawa zako ulizopewa kwa uthabiti, kiwango chako cha ushiriki katika huduma za afya ya akili, na msaada unaopata kutoka kwa marafiki na familia. Unaweza kufanya mambo yote 'sahihi' ili kupona na kubaki na afya njema, na bado ukapata changamoto katika dalili zako.

Inaweza kuwa bora kujaribu kutofikiria kuhusu kupona kama 'kutokuwa na dalili tena', kwani huenda hili lisifikiwe. Badala yake, unaweza kufikiria kupona kama:

• kuweza kufanya mambo uliyokuwa ukifanya
• kuelewa hali yako
• kujifunza kile kinachokusaidia kubaki katika hali nzuri kadri iwezekanavyo
• Kujua dalili za wakati unapojihisi vibaya, na ni msaada upi unaohitaji.

Ninawezaje kujisaidia mwenyewe?

Kuna mambo mengi unayoweza kufanya ili kujisaidia kubaki katika hali nzuri kadri iwezekanavyo. Timu yako ya afya ya akili inapaswa kukupa mpango wa kudumisha afya njema na kufanya kazi na wewe ili kuukamilisha. Mpango wako wa kudumisha afya njema unapaswa kukaguliwa mara kwa mara na kubadilishwa ikihitajika. Ni muhimu kuwa mpango huu utengenezwe kwa ushirikiano wako na watu wanaohusika katika utunzi wako, na mambo yanayojumuishwa yawe ni muhimu kwako.

Mambo mengine muhimu unayoweza kufanya ili kujisaidia yanajumuisha:

Kuepuka mambo yanayokuletea msongo wa mawazo

Mambo haya yatatofautiana kutoka kwa mtu mmoja hadi mwingine, lakini yanaweza kujumuisha:

• Mazingira yanayochochea – Haya yanaweza kuwa maeneo au watu fulani wanaokufanya ujihisi mwenye msongo wa mawazo zaidi.
• Dawa za kulevya na pombe – Ingawa kunywa pombe au kutumia dawa za kulevya kunaweza kuwa jambo la kufurahisha kwa wakati huo, kwa muda mrefu kunaweza kuwa na athari mbaya kwa afya yako ya akili. Dawa za kulevya na pombe zinaweza kusababisha hali yako ya mawazo kuharibika, ikikufanya ujihisi kuwa na mashaka kupita kiasi au kuanza kupata maono ya uongo. Dawa za kulevya na pombe pia zinaweza kuingiliana na dawa zako na kuwa hatari sana.

Kufanya mambo yanayosaidia ustawi wako

Mengi ya haya ni mambo ambayo kila mtu anaweza kufanya ili kusaidia kubaki na afya njema ya kiakili na kimwili. Mambo haya yanaweza kusaidia hasa ikiwa una ugonjwa wa hali ya afya ya akili:

• Kula vizuri – Jaribu kula mara kwa mara, epuka kuruka milo, na ukule vyakula kutoka kwa makundi muhimu ya vyakula. Unaweza kupata maelezo zaidi kuhusu kula vizuri kwenye tovuti ya NHS.
• Kufanya mazoezi – Kuchangamka kumeonekana kusaidia afya njema ya akili. Jaribu kupata mazoezi unayofurahia unayoweza kufanya mara kwa mara. Hii inaweza kumaanisha kutembea kwa kasi, kuogelea, au kujaribu darasa la mazoezi lililo karibu.
• Kuendelea kuwasiliana na timu yako ya afya ya akili – Wasiliana na timu yako ya afya ya akili ikiwa unapata ugumu, na ujue ni aina gani za msaada wanaoweza kukupa katika maeneo unayohitaji msaada.
• Uthabiti wa kifedha na makazi – Matatizo ya pesa au makazi yanaweza kuwa miongoni mwa mambo yenye msongo mkubwa tunayokumbana nayo. Ikiwa unapata ugumu wa makazi au fedha zako, angalia rasilimali yetu kuhusu manufaa, msaada wa kifedha na ushauri kuhusu madeni, inayoeleza aina za manufaa unayoweza kustahili na jinsi ya kuyapata. Ikiwa una mtaalamu wa tiba ya utendaji katika timu ya afya ya akili, anaweza kukusaidia na hili.

Kuelewa kiashiria cha ugonjwa wako kurudi tena

Kiashiria cha ugonjwa wako kurudi tena ni njia ya kuelezea mambo ambayo kwa kawaida huanza kutokea au tabia unazozionyesha unapoanza kujihisi vibaya kiakili. Inaitwa 'kiashiria' kwa sababu ni mambo ya kipekee kwako.

Wewe na watu walio karibu na wewe mnaweza kuangalia mambo haya na kuwa na mpango uliopangwa pamoja kuhusu nini cha kufanya ikiwa utaanza kufanya mambo haya. Dalili za kuugua zinaweza kujumuisha:

• kutolala
• kujitenga au kutoka nje zaidi ya kawaida
• kusema au kutenda tofauti na jinsi unavyofanya kwa kawaida
• kushuka kwa utendaji wako wa kazini au shuleni
• kuwa mwenye hasira au mchokozi zaidi, ikijumuisha kwa familia na marafiki

Jambo muhimu la kuzingatia kuhusu kurudi tena kwa ugonjwa ni 'kupoteza ufahamu'. Hapa ni wakati unapopoteza uwezo wa kutambua kuwa haujihisi vyema, na kuwa dalili zako si halisi.

Vyuo vya Urekebishaji

Vyuo vya Urekebishaji hutoa kozi za mtandaoni na za ana kwa ana kuhusu hali ya afya ya akili, afya ya akili na ustawi. Zinalenga watu ambao wamekuwa na matatizo ya afya ya akili na wanaotaka kujifunza zaidi kuhusu hali yao na jinsi wanavyoweza kusaidia kupona kwao. Vyuo vya Urekebishaji pia vina kozi zinazolenga familia, marafiki na watunzi.

Vyuo vya Urekebishaji vinapatikana katika taasisi nyingi za afya ya akili za NHS, na pia mtandaoni kupitia Chuo cha Urekebishaji Mtandaoni.

Maagizo ya kijamii

Sehemu muhimu ya kupona kwako inaweza kuwa kutumia muda na watu wengine ukifanya mambo unayopenda. Maagizo ya kijamii husaidia kuunganisha watu na huduma za kijamii na vikundi vya eneo lao vinavyoweza kusaidia afya zao za akili na mwili.

Kwa mfano, ikiwa unapenda kazi ya bustanini, maagizo ya kijamii yanaweza kujumuisha kukuunganisha na kikundi cha watu wanaofanya kazi ya bustani kinachokutana kila wiki kilicho karibu na wewe, ambapo utaweza kukutana na watu wengine na kutumia muda kwa pamoja mkifanya kile unachopenda.

Unaweza kujua zaidi kuhusu hili katika rasilimali yetu ya maagizo ya kijamii.

Kufanya kazi

Ikiwa umekuwa mgonjwa sana, maisha yako ya kazi huenda yatahitaji kubadilika. Hii inaweza kumaanisha kupata msaada zaidi kutoka kwa mwajiri wako, kupumzika kidogo kutoka kazini, au kutafuta kazi nyingine ikiwa kazi yako ya sasa inakusababishia msongo wa mawazo. Mabadiliko haya huenda yasihitaji kuwa ya kudumu, lakini ni muhimu kufikiria ikiwa kuna mabadiliko yoyote unayoweza kufanya ili kukusaidia kubaki katika hali bora kadri iwezekanavyo.

Kumjulisha mwajiri wako

Ikiwa umegunduliwa kuwa na hali ya afya ya akili, unaweza kuwa unajiuliza ikiwa utamwambia mwajiri wako. Baadhi ya watu wana wasiwasi kuzungumza na waajiri wao kuhusu utambuzi wao kwa hofu ya kupoteza kazi, kutendewa vibaya, au kutendewa tofauti na wenzao.

Hali ya afya ya akili inachukuliwa kuwa ulemavu chini ya Sheria ya Usawa ya 2010 na Sheria ya Upendeleo dhidi ya Watu Wenye Ulemavu ya 1995 nchini Ireland Kaskazini. Hii inamaanisha kuwa ni kinyume cha sheria kubagua mtu kwa sababu ana ugonjwa wa hali ya afya ya akili.

Ukimueleza mwajiri wako kuhusu utambuzi wako, mwajiri huyo ana wajibu wa kisheria wa kukusaidia.

Marekebisho yenye busara

Mwajiri wako anaweza kuhitaji kukusaidia kufanya marekebisho yenye busara kazini kwako. Kwa mfano, ikiwa umekuwa mgonjwa lakini uko tayari kurudi kazini, wanaweza kukupatia nafasi ya kurudi kazini hatua kwa hatua. Hii inaweza kumaanisha kufanya kazi nusu siku badala ya siku nzima au kufanya kazi kwa muda mfupi kisha polepole kuongeza masaa yako hadi kufikia kufanya kazi kwa muda wote tena.

Fikiria ni marekebisho gani yanaweza kukusaidia na uzungumze na mwajiri wako. Unaweza kupata maelezo zaidi kuhusu marekebisho yenye busara kwenye tovuti ya Acas.

Access to Work

Access to Work ni huduma inayotolewa na Idara ya Kazi na Pensheni (DWP) inayoweza kutoa msaada wa vitendo na kifedha kwa watu wenye ulemavu. Inapatikana kwa watu walioajiriwa, waliojiajiri, au wanaotafuta ajira.

Access to Work inaweza kutoa msaada au marekebisho zaidi ya 'marekebisho yanayofaa' yaliyoelezwa hapo juu. Kwa mfano, Access to Work inaweza kumsaidia mwajiri wako kulipia mkufunzi wa kazi au mafunzo ya ziada kwako.

Kuendesha gari

Ikiwa unapata hali ya saikolojia na unaendesha gari, unalazimika kisheria kujulisha Driver and Vehicle Licensing Agency (DVLA).

Unapougua, utahitaji kuacha kuendesha gari kwa sababu haitakuwa salama kwako kuendesha gari. Hata hivyo, unaweza kuanza kuendesha tena ikiwa umekuwa na afya njema kwa angalau miezi 3. Daktari wako anapaswa kuwa na uwezo wa kukusaidia kuelewa kama ni salama kwako kuendesha gari au la.

Baada ya kupona kwako, DVLA itamwandikia daktari wa kawaida au daktari wa akili ili waweze kutathmini kama ni salama kwako kuendesha gari tena.

Unaweza kupata maelezo zaidi kuhusu hali ya afya ya akili na kuendesha gari kwenye tovuti ya DVLA katika sehemu ya matatizo ya akili.

Taarifa kwa ajili ya familia na marafiki

Ikiwa unamjua mtu ambaye amewahi kupata hali ya saikolojia, huenda unajiuliza jinsi ya kumsaidia. Hapa, tumependekeza baadhi ya mambo unayoweza kufanya.

Kujikimu

Hali ya saikolojia pia inaweza kuathiri watu wanaomfahamu mtu aliyepata utambuzi. Ikiwa mtu unayemjua au unayemjali anapitia hali ya saikolojia, unaweza kupata msaada na taarifa pia. Hii inaweza kuwa ya msaada kwenu nyote wawili, kwa sababu kadri mnavyopata taarifa na msaada zaidi, ndivyo mtakavyoweza kumsaidia mtu mnayemjua.

Kujifunza kuhusu hali ya saikolojia

Hali ya saikolojia ni hali inayoeleweka vibaya mara nyingi. Unaweza kumsaidia mtu unayemjua kwa kujifunza zaidi kuhusu hali ya saikolojia kwa wakati wako mwenyewe, kutumia taarifa za kuaminika kutoka kwa mashirika ya afya au mashirika ya hisani, baadhi yao tumeyaorodhesha hapa chini. Unaweza pia kutafuta hadithi za watu waliokumbana na hali ya saikolojia ili kuelewa kile wewe na mpendwa wako mnaweza kutarajia sasa na katika siku zijazo.

Kujua jinsi unavyoweza kusaidia

Muulize mtu unayemjua ikiwa kuna mambo maalum ambayo unaweza kuwasaidia. Wanaweza kukuomba msaada wa vitendo, kama kuwasaidia kupanga fedha zao. Au wanaweza kukuomba msaada wa kihisia, kama kuhudhuria miadi pamoja na wao.

Ikiwa unahusika kwa karibu katika kumtunza mtu, pia kunaweza kuwa na nyakati ambapo utalazimika kuzungumza na madaktari kuhusu matibabu yao, kusaidia kufanya maamuzi au kuwatetea. Unaweza kupata maelezo zaidi kuhusu hili katika rasilimali yetu kuhusu kutunza mtu mwenye hali ya afya ya akili .

Msaada wa kifedha

Mtu unayemjua anaweza kuwa katika hatari ya kutumia pesa nyingi anapougua, au ya kutumiwa kifedha na watu wengine. Ikiwa hivi ndivyo kulivyo, unaweza kuwasaidia kuweka hatua kadhaa ili kulinda pesa zao. Hii lazima iwe uamuzi mnaoufanya kwa pamoja.

Unaweza kupata maelezo zaidi kuhusu manufaa, ushauri wa kifedha na madeni katika rasilimali yetu ya taarifa. Unaweza pia kutembelea tovuti ya National Debtline ili kusoma zaidi kuhusu pesa, madeni na msaada wa kifedha kwa watu wenye hali ya afya ya akili.

Unaweza pia kutembelea tovuti ya Citizen’s Advice, au kupata Citizen’s Advice wa eneo lako. Unapaswa kuwa na uwezo wa kuzungumza na mshauri kuhusu manufaa unayostahili kupata, na wanaweza kukusaidia kujaza fomu na kupata ushahidi unaounga mkono.

Kuelewa imani potofu

Inaweza kuwa vigumu kwa familia na marafiki kujua jinsi ya kuitikia wakati mtu wanayemjua ana fikra au mawazo ambayo ni wazi si ya kweli. Watu wa familia na marafiki mara nyingi hujiuliza iwapo wapinge fikra hizi, wakubaliane nazo, au wazipuuze tu. Ni muhimu kukumbuka kuwa kwa mtu anayepata dalili za hali ya saikolojia inaweza kuwa vigumu kutofautisha dalili hizi na uhalisia.

Unaweza kupata kuwa ni bora zaidi kuthibitisha hisia zao, badala ya imani zinazosababisha hisia hizo. Kwa mfano, ikiwa mtu unayemjua anaogopa kwamba yuko chini ya ufuatiliaji wa serikali, badala ya kujaribu kumshawishi kwamba hili halitokei, unaweza kujibu hisia wanazohisi kwa kusema:

Hilo linaonekana la kutisha sana, samahani sana. Je, kuna chochote ninaweza kufanya ili kukusaidia ujihisi salama zaidi?”

Kwa bahati mbaya, hautakuwa na uwezo wa kumsaidia mtu ajisikie vizuri anapokuwa katika mgogoro kila mara.

Ikiwa wewe ni mtunzi

Ikiwa unatumia muda kumtunza mtu mwenye hali ya afya ya akili, unaweza kuchukuliwa kuwa 'mtunzi'. Kumtunza mtu mwenye ugonjwa mkali wa afya ya akili kama hali ya saikolojia kunaweza kuwa vigumu sana wakati mwingine, na ni muhimu pia uweze kusaidia afya yako ya mwili na akili. Hata kama hujajiona kama mtunzi, bado unaweza kuwa na haki ya kupata manufaa na msaada fulani.

Ikiwa wewe ni mlezi, una haki ya tathmini ya bure ya mtunzi. Hii itasaidia kubaini kile kinachoweza kurahisisha maisha yako. Unaweza kupata maelezo zaidi kuhusu jinsi ya kupata utathmini huu kwenye tovuti ya NHS.

Unaweza pia kupata vikundi vya msaada vya hapa nchini maalum kwa ajili ya watunzi na marafiki wengine na familia ya watu wanaopitia hali ya saikolojia.

Pata maelezo zaidi kuhusu hili katika rasilimali yetu kuhusu kumtunza mtu mwenye hali ya afya ya akili.

Rasilimali zaidi

Hali ya saikolojia na skizofrenia kwa watu wazima: kuzuia na kusimamia, taarifa kwa umma, NICE – The National Institute for Health and Care Excellence (NICE) inatoa mwongozo kuhusu viwango vya huduma na matibabu ambavyo watu wenye hali mbalimbali za kiafya wanapaswa kupokea. Taarifa hii ni kwa umma na inahusu mwongozo kwa watu wazima wenye hali ya saikolojia na skizofrenia.

Misaada

Unaweza kupata taarifa nyingine za kuaminika kuhusu hali ya saikolojia na matatizo mengine ya afya ya akili kupitia mashirika yafuatayo ya hisani:

• Mind
• Rethink Mental Illness

Rasilimali zinazohusiana

Hapa chini kuna baadhi ya rasilimali zetu zinazohusiana na hali ya saikolojia na msaada na matibabu yake, ambazo unaweza kuzipata kuwa za msaada:

Hali zingine

• Skizofrenia
• Ugonjwa wa Skizofrenia pamoja na wa kihisia
• Katatonia
• Skizofrenia katika watu wachanga
• Hali ya saikolojia katika watu wachanga

Matibabu

• Dawa za kuzuia magonjwa ya akili
• Dawa za sindano za muda mrefu za kuzuia magonjwa ya akili

Msaada na utunzi

• Manufaa, msaada wa kifedha na ushauri wa madeni
• Kumtunza mtu mwenye hali ya afya ya akili

Heshima kwa

Taarifa hii ilitolewa na Bodi ya Wahariri ya Ushirikiano wa Umma (PEEB) ya Chuo cha Royal cha Madaktari wa Magonjwa ya Akili (Royal College of Psychiatrists). Inaonyesha ushahidi bora unaopatikana wakati wa kuiandika.

Waandishi wa kitaalam: Dkt. Declan Hyland, Dkt. Angeliki Tziaka, Dkt. John Crosby na Dkt. Louay ElTagy

Wataalam kwa uzoefu: Alice Evans, Ashley Nsimbi, Debra Knychala, Janet Seale, Mark Ellerby, Michael Robinson na Dkt. Sofija Opacic.

Marejeo kamili yanapatikana kwa ombi.