Rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD)

Below is a Vietnamese translation of our information resource on obsessive-compulsive disorder (OCD). You can also view our other Vietnamese translations.

"Anh ta cuồng bóng đá đến mức ám ảnh."
"Cô ta quá ám ảnh với giày dép."
"Anh ta là một kẻ nói dối không kiểm soát."

Chúng ta dùng những cụm từ này để miêu tả những người nghĩ về một điều gì đó rất nhiều hoặc làm đi làm lại một việc nào đó, ngay cả khi người khác không thấy có lý do nào để làm điều đó. Việc này thường không phải là vấn đề và thậm chí còn có ích cho một vài công việc.

Tuy nhiên, một vài người lại có những suy nghĩ đau buồn trong tâm trí hết lần này đến lần khác hoặc có những thôi thúc làm cùng một việc lặp đi lặp lại. Điều này có thể chi phối cuộc sống của bạn, khiến bạn không tận hưởng cuộc sống, thậm chí cản trở bạn thực hiện những việc bạn cần làm.

Vì vậy, nếu:

• tâm trí bạn có những suy nghĩ kinh khủng, bạn phải rất cố gắng để đưa chúng ra khỏi đầu

hoặc

• bạn cứ phải chạm, đếm đồ vật hoặc lặp lại cùng một hành động như liên tục giặt đồ, giặt đi giặt lại nhiều lần

bạn có thể mắc chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD).

Tờ thông tin này dành cho những ai có vấn đề ám ảnh hoặc cưỡng chế. Chúng tôi hy vọng nội dung này cũng sẽ giúp ích cho gia đình, bạn bè và bất kỳ ai khác muốn tìm hiểu về chứng OCD.

Nội dung tờ rơi bao gồm cảm giác của người mắc OCD, một vài hỗ trợ hiện có kèm mức độ hiệu quả, và cách để bạn có thể tự giúp bản thân và giúp đỡ người mắc trầm cảm. Tờ rơi cũng đề cập đến một số điều chúng ta chưa biết về chứng OCD. Cuối tờ thông tin có đính kèm danh sách những nơi bạn có thể tìm kiếm thêm thông tin và các tài liệu tham khảo.

Cảm giác khi mắc OCD ra sao?

Cấu thành của OCD

OCD được cấu thành bởi 3 yếu tố.

• Ám ảnh – Những suy nghĩ khiến bạn bồn chồn
• Cảm xúc – Cảm giác lo âu mà bạn cảm thấy
• Cưỡng chế – điều bạn cần làm để giảm bớt lo âu

Chúng ta sẽ đi vào chi tiết hơn như sau.

Ám ảnh – Những suy nghĩ khiến bạn bồn chồn

"Tôi sợ mình sẽ làm hại đứa con gái nhỏ. Tôi biết bản thân mình không muốn, nhưng những suy nghĩ tồi tệ đó cứ bám lấy dai dẳng trong đầu. Tôi tự vẽ ra cảnh tượng bản thân mất kiểm soát và đâm con mình bằng dao. Cách duy nhất giúp tôi có thể loại bỏ những suy nghĩ này là cầu nguyện, sau đó nghĩ một điều tốt như "Tôi biết tôi yêu con bé rất nhiều". Sau đó thì tâm trạng tôi khá hơn một chút, cho đến lần tiếp theo, những hình ảnh khủng khiếp đó lại xuất hiện trong đầu tôi. Tôi đã giấu tất cả những vật sắc nhọn và dao trong nhà. Tôi tự nghĩ "mình phải là một người mẹ tồi tệ khi nghĩ như vậy. Tôi nghĩ mình phát điên mất rồi". – Dawn

• Suy nghĩ – Các từ đơn lẻ, cụm từ ngắn hoặc vần điệu gây khó chịu, gây sốc hoặc báng bổ. Bạn cố gắng không nghĩ về chúng, nhưng chúng sẽ không biến mất. Bạn lo rằng bản thân có thể bị nhiễm khuẩn (do vi trùng, bụi bẩn hoặc bệnh tật) hoặc sự bất cẩn của bạn làm ai đó có thể bị thương.
• Tưởng tượng trong đầu – Bạn thấy gia đình mình thiệt mạng hoặc thấy bản thân làm việc gì đó bạo lực hoặc gợi dục, hoàn toàn không đúng với tính cách của mình - đâm chém, xâm hại ai đó hoặc không chung thủy. Những suy nghĩ như vậy rất đáng báo động đối với người mắc OCD, thân nhân và thậm chí với cả các chuyên gia. Nhưng chúng ta biết rằng họ sẽ không hành động theo những suy nghĩ này mặc dù họ sợ họ sẽ làm như vậy. Người mắc chứng OCD không có nguy cơ gây hại cao hơn so với người bình thường. Mặc dù vậy, nếu có những suy nghĩ này, tốt nhất bạn nên hẹn gặp chuyên gia sức khỏe tâm thần có kinh nghiệm chuyên môn trong việc điều trị OCD.
• Nghi ngờ – bạn liên tục tự hỏi liệu bản thân có khả năng gây tai nạn hoặc bất hạnh cho ai đó hay không. Bạn lo rằng liệu mình có tông ô tô vào ai đó hoặc quên không khóa cửa ra vào và cửa sổ không.
• Suy nghĩ “nhai lại” – bạn tranh cãi với bản thân không ngừng rằng nên làm việc này hay việc khác, do đó bạn không thể đưa ra quyết định đơn giản nhất.
• Chủ nghĩa hoàn hảo – bạn thấy khó chịu - trong khi người khác không thấy vậy, khi mọi thứ không được sắp xếp đúng trật tự, không cân đối hoặc không ở đúng vị trí. Ví dụ, khi những cuốn sách không được xếp thẳng hàng đúng vị trí đó trên kệ.

Cảm xúc – Cảm giác lo âu mà bạn cảm thấy

"Tôi dành cả ngày để kiểm tra xem có sai sót gì xảy ra không. Tôi mất một tiếng để bước ra khỏi nhà vào buổi sáng, vì tôi không thể chắc được là mình đã tắt hết thiết bị điện như bếp và khóa hết cửa sổ. Thế là tôi kiểm tra năm lần xem bếp ga đã tắt chưa, nếu cảm thấy không ổn thì tôi lại tiếp tục lặp lại toàn bộ việc này. Cuối cùng, tôi nhờ vợ/chồng mình kiểm tra lại mọi thứ một lần nữa. Trong công việc, tôi luôn bị tụt lại phía sau vì tôi kiểm tra mọi thứ nhiều lần phòng trường hợp mắc sai lầm. Nếu không kiểm tra thì tôi cảm thấy lo lắng không chịu được. Tôi biết điều này thật ngớ ngẩn, nhưng tôi nghĩ nếu việc gì đó khủng khiếp xảy ra, tôi sẽ phải chịu trách nhiệm". – John

• Bạn cảm thấy căng thẳng, lo lắng, sợ hãi, tội lỗi, ghê tởm hoặc chán nản.
• Bạn thấy dễ chịu hơn khi thực hiện hành vi cưỡng chế hoặc nghi thức của mình - nhưng cảm giác này không kéo dài lâu.

Cưỡng chế – điều bạn cần làm để giảm bớt lo âu

"Tôi sợ bị lây bệnh từ người khác. Tôi dành ra hàng giờ để tẩy sạch tất cả bề mặt trong nhà nhằm ngăn chặn các mầm bệnh và rửa tay nhiều lần mỗi ngày. Tôi cố gắng không ra khỏi nhà nếu có thể. Khi chồng con trở về nhà, tôi hỏi cặn kẽ xem họ đã ở đâu, phòng trường hợp họ đã ghé qua một nơi nào đó nguy hiểm, chẳng hạn như bệnh viện. Tôi cũng bắt họ cởi hết quần áo và giặt đồ rất kỹ. Một phần bản thân tôi nhận ra những nỗi sợ này thật ngu ngốc. Gia đình tôi phát ngấy với việc này rồi, nhưng mọi chuyện đã kéo dài quá lâu đến mức tôi không thể dừng lại được". – Liz

• Sửa chữa suy nghĩ ám ảnh – Bạn cố nghĩ đến những suy nghĩ “trung hòa” khác như đếm, cầu nguyện hoặc lặp đi lặp lại một từ đặc biệt. Cảm giác như thể việc này sẽ giúp ngăn chặn những điều tồi tệ xảy ra. Đây cũng có thể là cách giúp loại bỏ những suy nghĩ hoặc hình ảnh khó chịu đang quấy rầy bạn.
• Nghi thức – bạn rửa tay thường xuyên, làm mọi việc chậm rãi cẩn thận, có thể là sắp xếp đồ đạc hoặc hoạt động theo một cách cụ thể. Điều này có thể tốn rất nhiều thời gian, khiến việc đi đâu hoặc làm gì đó đều mất rất nhiều thì giờ.
• Kiểm tra – cơ thể bạn có bị nhiễm khuẩn không, thiết bị gia dụng đã tắt chưa, cửa nhà đã khóa chưa hoặc xem liệu lộ trình đi đường của mình có an toàn không.
• Tránh xa – bất kỳ điều gì gợi nhớ đến những suy nghĩ gây lo âu. Bạn tránh chạm vào các đồ vật cụ thể, đi đến những nơi nhất định, chấp nhận rủi ro hoặc nhận trách nhiệm. Ví dụ, bạn có thể tránh vào bếp vì bạn biết bản thân sẽ tìm thấy dao nhọn ở đó.
• Tích trữ – đồ đạc vô dụng và cũ nát. Bạn không thể vứt bỏ bất cứ thứ gì.
• Trấn an – Bạn liên tục yêu cầu người khác nói với bạn mọi thứ đều ổn.

Chứng OCD phổ biến ra sao?

Cứ 50 người thì có khoảng 1 người sẽ mắc OCD vào một thời điểm nào đó trong đời, tỷ lệ này bằng nhau ở nam và nữ. Số người mắc lên đến hơn 1 triệu người tại Vương quốc Anh.

Những người mắc nổi tiếng gồm có nhà sinh vật học Charles Darwin, bà tổ ngành điều dưỡng Florence Nightingale, nữ diễn viên Cameron Diaz và cầu thủ bóng đá David Beckham.

Nếu bạn đánh bạc, ăn hoặc uống một cách “cưỡng chế”, bạn có mắc OCD không?

Không. Từ “cưỡng chế” và “ám ảnh” đôi khi được sử dụng để mô tả những người đánh bạc, uống rượu, mua sắm, sử dụng ma túy hoặc thậm chí tập thể dục quá mức.

Tuy nhiên, những hành vi này có thể mang lại cảm giác hưng phấn. Những hành vi cưỡng chế của OCD không bao giờ mang lại niềm vui, người mắc luôn cảm thấy chúng là một yêu cầu khó chịu hoặc gánh nặng.

OCD có thể diễn tiến xấu đến mức nào?

Mức độ ảnh hưởng rất khác nhau, nhưng công việc, các mối quan hệ và đời sống gia đình đều sẽ hiệu quả và thỏa mãn hơn nhiều nếu bạn không phải liên tục đối phó với OCD.

OCD nghiêm trọng có thể khiến bạn không thể làm việc thường xuyên, không thể tham gia vào đời sống gia đình hoặc thậm chí không thể hòa thuận với người thân.

Đặc biệt, gia đình bạn có thể cảm thấy khó chịu nếu bạn cố gắng lôi kéo họ tham gia vào các nghi thức của mình.

Người mắc OCD có mất khả năng kiểm soát không?

Không, người mắc chứng OCD không mất khả năng kiểm soát, mặc dù họ thường lo lắng rất nhiều về điều này. Họ thậm chí tự hỏi liệu bản thân có đang 'mất trí' hay 'phát rồ' không. Họ thường cảm thấy xấu hổ về tình trạng của mình và cố gắng che giấu đi, mặc dù đó không phải là lỗi của họ.

Mặc dù bạn có thể lo rằng bản thân sẽ mất kiểm soát, nhưng chúng tôi biết rằng điều này là cực kỳ hiếm.

Những rối loạn nào tương tự như OCD?

Một số rối loạn khác có thể trùng lặp với OCD hoặc có những điểm tương đồng khác.

• Rối loạn mặc cảm ngoại hình (Body Dysmorphic Disorder) - hay còn gọi là “nỗi khổ vì vẻ ngoài tưởng tượng xấu xí”. Bạn tin rằng một phần nào đó trên khuôn mặt hoặc cơ thể mình có hình dạng sai lệch, và dành hàng giờ trước gương để kiểm tra hoặc cố che giấu nó đi. Thậm chí bạn có thể ngừng xuất hiện ở nơi công cộng.
• Rối loạn nhổ lông tóc (trichotillomania) – thôi thúc nhổ tóc hoặc lông mày của bản thân.
• Lo âu về sức khỏe (hypochondriasis) – mỗi sợ mắc một căn bệnh thể chất nghiêm trọng, chẳng hạn như ung thư.
• Những người mắc hội chứng Tourette (trong đó người bệnh có thể đột ngột la hét hoặc co giật không kiểm soát được) thường cũng mắc OCD.
• Trẻ em và người lớn mắc một số dạng tự kỷ, như hội chứng Asperger, có thể trông giống như mắc OCD vì họ thích mọi thứ phải giống nhau và thường muốn lặp lại cùng một hành động nhiều lần.

Khi nào OCD khởi phát?

Nhiều trẻ em có những hành vi cưỡng chế nhẹ. Chúng có thể sắp xếp đồ chơi rất ngăn nắp hoặc tránh giẫm lên các vết nứt trên vỉa hè. Tình trạng này thường biến mất khi chúng trưởng thành.

OCD ở người lớn thường bắt đầu ở tuổi niên thiếu hoặc đầu tuổi hai mươi. Các triệu chứng có thể xuất hiện rồi biến mất theo thời gian, nhưng người mắc chứng này thường không tìm kiếm sự hỗ trợ cho đến khi họ đã sống chung với OCD trong nhiều năm.

Triển vọng sẽ ra sao nếu không có sự giúp đỡ hoặc điều trị?

Các triệu chứng OCD có thể thuyên giảm hoặc biến mất trong một thời gian, nhưng chúng thường tái phát trở lại. Một số người sẽ dần trở nên tệ hơn, trong khi ở những người khác, các triệu chứng sẽ nghiêm trọng hơn khi họ bị căng thẳng hoặc trầm cảm.

Việc điều trị thường sẽ giúp cải thiện tình trạng này.

Nguyên nhân gì dẫn đến OCD?

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển của OCD.

• Gen – OCD là một rối loạn phức tạp. Các nghiên cứu chỉ ra rằng có nhiều yếu tố nguy cơ di truyền khác nhau khiến một người mắc OCD. Người có người thân bị OCD có nhiều khả năng mắc OCD hơn người không có người thân mắc chứng này.
• Căng thẳng – Cứ ba trường hợp thì có một đến hai ca bắt nguồn từ các sự kiện căng thẳng trong cuộc sống.
• Thay đổi trong cuộc sống – Những lúc đột ngột phải đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn, chẳng hạn như khi dậy thì, sinh con hoặc bắt đầu một công việc mới.
• Thay đổi trong não bộ – Chưa rõ đây là nguyên nhân hay hậu quả của OCD, nhưng nếu bạn có các triệu chứng kéo dài, các nhà nghiên cứu cho rằng có thể đã xảy ra thay đổi trong cách hoạt động của chất hóa học serotonin (còn gọi là 5HT) trong não.
• Tính cách – Nếu bạn là một người gọn gàng, tỉ mỉ, ngăn nắp với các tiêu chuẩn cao, bạn có nhiều khả năng mắc OCD hơn. Những phẩm chất này vốn rất hữu ích, nhưng nếu trở nên quá mức, chúng có thể biến thành OCD.
• Cách suy nghĩ – Hầu như tất cả chúng ta đều từng có những suy nghĩ, hình ảnh kỳ lạ, khó chịu trong đầu, chẳng hạn như "nếu mình bước ra trước chiếc xe đó thì sao?" hoặc "mình có thể làm hại con mình". Hầu hết mọi người sẽ nhanh chóng gạt bỏ những ý nghĩ đó và tiếp tục cuộc sống. Tuy nhiên, nếu bạn có tiêu chuẩn đạo đức và trách nhiệm rất cao, bạn có thể cho rằng chỉ cần có những ý nghĩ đó thôi cũng là việc khủng khiếp. Vì vậy, bạn sẽ càng để ý và lo sợ chúng quay lại - và chính điều đó lại khiến chúng dễ xuất hiện hơn.

Nhận hỗ trợ

Làm thế nào để tôi có thể tự giúp mình?

Dưới đây là một số việc bạn có thể tự làm, chúng đã giúp ích cho nhiều người mắc OCD khác:

• Hãy nhớ rằng, đây không phải là lỗi của bạn và bạn không hề “phát điên”.
• Hãy đối mặt với những suy nghĩ khiến bạn lo lắng. Nghe có vẻ kỳ lạ, nhưng đây là một cách giúp bạn kiểm soát tốt hơn những suy nghĩ ám ảnh của mình. Bạn có thể ghi âm lại những suy nghĩ đó và nghe lại, hoặc viết chúng ra rồi đọc lại. Hãy thực hiện việc này đều đặn, khoảng nửa giờ mỗi ngày, cho đến khi cảm giác lo âu giảm bớt.
• Hãy chống lại hành vi cưỡng chế, nhưng đừng cố chống lại suy nghĩ ám ảnh.
• Đừng sử dụng rượu hoặc ma túy để kiểm soát lo âu.
• Nếu những suy nghĩ của bạn liên quan đến niềm tin hay tôn giáo, việc trao đổi với một vị lãnh đạo tôn giáo để cùng xác định xem đây có phải là vấn đề do OCD gây ra hay không có thể sẽ giúp ích.
• Hãy liên hệ với một nhóm hỗ trợ hoặc truy cập các trang web được liệt kê ở cuối tờ thông tin này.
• Ngoài ra, bạn có thể thử đọc một cuốn sách tự giúp, chẳng hạn như những cuốn được đề xuất ở cuối tờ thông tin này.

Những hành vi kém hữu ích

Một số cách mà bạn nghĩ là đang giúp chính mình lại có thể khiến vấn đề tiếp tục kéo dài:

• Cố gắng xua đuổi những suy nghĩ khó chịu ra khỏi tâm trí – điều này thường chỉ khiến chúng quay lại mạnh mẽ hơn. Ví dụ, hãy thử không nghĩ đến một con voi màu hồng trong một phút tới – bạn sẽ thấy gần như không thể nghĩ đến điều gì khác.
• Suy nghĩ 'an toàn' hoặc 'điều chỉnh' suy nghĩ. bạn dành thời gian để “sửa lại” một ý nghĩ đáng sợ bằng một suy nghĩ khác (như đếm đến mười) hoặc bằng một hình ảnh (chẳng hạn tưởng tượng ai đó vẫn còn sống và khỏe mạnh).
• Các nghi thức, kiểm tra, né tránh và tìm kiếm sự trấn an – tất cả những điều này có thể giúp bạn bớt lo lắng trong thời gian ngắn, đặc biệt nếu bạn tin rằng chúng có thể ngăn điều tồi tệ xảy ra. Tuy nhiên, mỗi lần bạn làm như vậy, bạn lại củng cố niềm tin rằng những hành động đó có thể ngăn chặn điều xấu xảy ra. Và vì vậy, bạn càng cảm thấy bị thôi thúc phải tiếp tục làm chúng... và vòng lặp cứ tiếp diễn.

Tôi có thể nhận được sự giúp đỡ nào?

Có nhiều liệu pháp và hình thức hỗ trợ khác nhau dành cho những người mắc chứng OCD.

Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT)

Đây là một phương pháp điều trị giúp bạn thay đổi cách suy nghĩ và hành vi để bạn có thể cải thiện tâm trạng và tiếp tục sống một cuộc sống bình thường.

Có hai hình thức CBT thường được sử dụng trong điều trị OCD: Phòng ngừa Phơi nhiễm và Phản ứng (ERP) và Liệu pháp Nhận thức (CT).

Phòng ngừa Phơi nhiễm và Phản ứng (ERP)

Đây là phương pháp giúp ngăn chặn việc các hành vi cưỡng chế và sự lo âu củng cố lẫn nhau. Chúng ta đều biết rằng nếu bạn ở trong một tình huống gây lo âu đủ lâu, bạn sẽ dần quen với nó và mức lo âu sẽ giảm xuống. Vì vậy, trong ERP, bạn từ từ đối mặt với những tình huống mà mình sợ hãi (phơi nhiễm), nhưng ngăn bản thân thực hiện các nghi thức cưỡng chế, kiểm tra hay làm sạch (ngăn chặn phản ứng), và chờ cho đến khi cảm giác lo âu biến mất.

Cách tốt nhất là tiến hành từng bước nhỏ:

• lập danh sách tất cả những tình huống hoặc suy nghĩ khiến bạn sợ hãi hoặc muốn tránh né;
• xếp chúng theo mức độ sợ hãi, từ ít sợ nhất ở cuối danh sách đến đáng sợ nhất ở đầu danh sách;
• sau đó bắt đầu từ mức độ dễ nhất và giải quyết từ dưới lên, đối mặt từng cái một. chỉ chuyển sang tình huống tiếp theo khi bạn đã vượt qua tình huống trước đó.

Phương pháp này hiệu quả nhất nếu bạn luyện tập thường xuyên, mỗi ngày nhiều lần, trong ít nhất 1-2 tuần. Mỗi lần thực hiện, hãy tiếp tục cho đến khi mức lo âu giảm xuống còn ít hơn một nửa so với lúc cao nhất – ban đầu có thể mất từ 10 đến 90 phút. Bạn có thể ghi lại mức độ lo âu của mình mỗi 5 phút, theo thang điểm từ 0 (không sợ) đến 10 (rất sợ). Như vậy, bạn sẽ thấy mức lo âu tăng lên rồi giảm xuống theo thời gian.

Bạn có thể thực hành một vào bước cùng với bác sĩ trị liệu, nhưng phần lớn thời gian bạn sẽ tự thực hiện với nhịp điệu mà bạn cảm thấy thoải mái. Hãy nhớ rằng, bạn không cần loại bỏ hoàn toàn sự lo âu, chỉ cần giảm bớt đủ để có thể kiểm soát tốt hơn. Hãy nhớ rằng sự lo âu của bạn:

• khó chịu, nhưng không gây hại cho bạn.
• sẽ giảm đi theo thời gian.
• sẽ dễ đối mặt hơn khi bạn luyện tập thường xuyên.

Có hai cách chính để thực hành phương pháp ERP:

• Tự trợ giúp có hướng dẫn – Bạn làm theo hướng dẫn trong sách, DVD hoặc sử dụng phần mềm/ứng dụng trên máy tính, máy tính bảng hoặc trên điện thoại. Bạn cũng sẽ thi thoảng liên hệ với chuyên gia để được tư vấn và hỗ trợ. Phương pháp này phù hợp nếu tình trạng OCD của bạn ở mức độ nhẹ và bạn có sự tự tin để tự thực hành các cách giúp bản thân.
• Làm việc trực tiếp, thường xuyên với chuyên gia, theo cá nhân hoặc theo nhóm – Thông qua gặp mặt trực tiếp, gọi điện thoại hoặc gọi video. Thông thường, các buổi này diễn ra hằng tuần hoặc hai tuần một lần, mỗi lần kéo dài từ 45 đến 60 phút. Ban đầu, khoảng 10 giờ làm việc là thời gian được khuyến nghị, nhưng bạn có thể cần thêm thời gian tùy theo mức độ nghiêm trọng của OCD.

Ví dụ minh họa:

John không thể rời khỏi nhà đúng giờ để đi làm mỗi ngày vì anh phải kiểm tra quá nhiều thứ trong nhà. Anh lo rằng nếu không kiểm tra đủ 5 lần mỗi thứ, nhà có thể bị cháy hoặc bị trộm đột nhập. Anh lập một danh sách những thứ cần kiểm tra, sắp xếp từ ít đáng sợ nhất đến đáng sợ nhất. Ví dụ như:

1. Nồi cơm (ít sợ nhất)
2. Ấm đun nước
3. Lò ga
4. Cửa sổ
5. Cửa ra vào (đáng sợ nhất)

Bước đầu tiên, anh bắt đầu với chiếc nồi cơm, vì đây là điều khiến anh sợ ít nhất. Thay vì kiểm tra nồi cơm nhiều lần, anh chỉ kiểm tra một lần duy nhất (phơi nhiễm). Ban đầu anh cảm thấy rất lo lắng, nhưng anh cố gắng không quay lại kiểm tra lần nữa. Anh cũng đồng ý không nhờ vợ kiểm tra giúp hoặc không hỏi lại vợ để được trấn an rằng căn nhà đã được an toàn (ngăn chặn phản ứng). Sau khoảng hai tuần, mức độ lo sợ của anh giảm dần.

Khi đã quen, anh chuyển sang bước thứ hai (kiểm soát ấm đun nước), và cứ thế tiếp tục. Cuối cùng, John có thể rời nhà mà không cần thực hiện bất kỳ nghi thức kiểm tra nào. Và bây giờ, anh đã có thể đi làm đúng giờ.

Hiệu quả của phương pháp điều trị

Khoảng 3 trong số 4 người hoàn thành liệu pháp ERP cho thấy sự cải thiện đáng kể. Trong số những người hồi phục, khoảng 1 trong 5 người có thể tái phát triệu chứng sau một thời gian và cần điều trị bổ sung. Tuy nhiên, khoảng 1 trong 4 người từ chối thực hiện hoặc không hoàn thành ERP, thường vì quá sợ hãi hoặc cảm thấy quá tải khi đối mặt với nỗi lo của mình.

Liệu pháp nhận thức (CT)

Liệu pháp nhận thức là một phương pháp điều trị tâm lý giúp bạn thay đổi cách phản ứng với những suy nghĩ, thay vì cố gắng loại bỏ chúng. Phương pháp này đặc biệt hữu ích với những người có các ý nghĩ ám ảnh lo âu, nhưng không thực hiện các hành vi cưỡng chế để giảm bớt lo lắng. CT cũng có thể được kết hợp với ERP để tăng hiệu quả trong điều trị OCD.

Liệu pháp nhận thức giúp bạn:

Ngừng đấu tranh với những suy nghĩ

Tất cả chúng ta đôi khi đều có những ý nghĩ kỳ lạ, và chúng chỉ là ý nghĩ mà thôi. Điều đó không có nghĩa là bạn là người xấu hay chuyện xấu sẽ xảy ra, cố gắng loại bỏ những suy nghĩ đó chỉ khiến chúng quay lại mạnh hơn. Liệu pháp nhận thức giúp bạn cảm thấy dễ chịu hơn, thậm chí thư giãn ngay cả khi có những suy nghĩ đó. Bạn có thể học cách quan sát chúng với một chút tò mò hoặc thích thú. Nếu xuất hiện những suy nghĩ khó chịu hơn, bạn học cách không kháng cự, cứ để chúng đến và đi, và nhìn nhận chúng theo cách tương tự. Khi bạn ngừng cố xua đuổi chúng, chúng thường tự mờ dần đi.

Thay đổi cách phản ứng với suy nghĩ

Bạn học cách nhận ra khi nào mình đang có “suy nghĩ về suy nghĩ” tiêu cực, chẳng hạn như: "Mình là một người xấu khi nghĩ như vậy.” Bạn có thể ghi nhật ký lại những kiểu suy nghĩ vô ích này, rồi thách thức chúng bằng cách tự hỏi:

• Bằng chứng nào ủng hộ - và phản đối - ý nghĩ này là thật?
• Suy nghĩ này có hữu ích không? Có cách nào khác để nhìn nhận không?
• Kết quả tồi tệ nhất/tốt nhất/thực tế nhất là gì?
• Nếu một người bạn gặp vấn đề giống mình, mình sẽ khuyên họ thế nào? Nếu lời khuyên dành cho bạn khác với lời khuyên dành cho chính mình, lý do vì sao lại vậy?

Đối mặt với cảm giác trách nhiệm và đổ lỗi

Bạn học cách nhận diện và thay đổi những suy nghĩ phi thực tế và tự chỉ trích, chẳng hạn như:

• đặt nặng quá nhiều vào suy nghĩ (trong khi thực ra chúng “chỉ là” suy nghĩ);
• đánh giá quá cao khả năng xảy ra tình huống tồi tệ;
• tự nhận trách nhiệm cho những chuyện xấu nằm ngoài tầm kiểm soát;
• cố gắng loại bỏ hoàn toàn mọi rủi ro trong cuộc sống của người thân.

Kiểm nghiệm những niềm tin vô ích

Một nỗi sợ phổ biến ở những người mắc OCD là: “nếu mình nghĩ về điều gì đó xấu, nó sẽ xảy ra”. Hãy thử nhìn ra ngoài cửa sổ, chọn một tòa nhà và nghĩ về việc nó sụp đổ. Hãy hình dung thật rõ trong đầu. Điều gì đã xảy ra? Một niềm tin gây khó chịu khác là: “chỉ cần có những suy nghĩ xấu là mình đã tệ như làm việc xấu rồi”. Hãy tưởng tượng người hàng xóm của bạn bị ốm và cần giúp đi mua đồ. Hãy nghĩ về việc giúp đỡ họ. Việc chỉ nghĩ thôi có khiến bạn trở thành một người tốt không? Không hẳn. Muốn thực sự giúp đỡ họ, bạn phải thực hiện hành động. Tương tự như vậy, chỉ có những “ý nghĩ xấu” không khiến bạn trở thành người xấu. Người mắc OCD không thực hiện những hành động ám ảnh trong suy nghĩ của họ, và điều quan trọng là phải thường xuyên nhắc nhở bản thân điều này.

Một nhà trị liệu nhận thức sẽ giúp bạn xác định những ý nghĩ mà bạn muốn thay đổi và xây dựng những ý nghĩ mới, thực tế hơn, cân bằng hơn và hữu ích hơn.

Hầu hết các buổi trị liệu diễn ra tại phòng khám bác sĩ gia đình (GP), phòng khám chuyên khoa hoặc đôi khi tại bệnh viện. Nếu không thể rời khỏi nhà, bạn có thể thực hiện trị liệu nhận thức qua điện thoại hoặc tại nhà.

Thuốc chống trầm cảm

Các thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI (thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc) có thể giảm triệu chứng ám ảnh và cưỡng chế, ngay cả khi bạn không bị trầm cảm. Một số thuốc SSRI phổ biến là sertraline, fluoxetine, paroxetine, escitalopram và fluvoxamine.

Nhìn chung chúng an toàn, nhưng trong vài ngày đầu có thể gây tác dụng phụ nhẹ như bồn chồn, nhức đầu, khô miệng hoặc buồn nôn. SSRI có thể được dùng đơn lẻ, hoặc kết hợp với liệu pháp CBT trong các trường hợp OCD mức độ trung bình đến nặng. Liều cao hơn thường hiệu quả hơn trong điều trị OCD.

Nếu sau 3 tháng điều trị với một SSRI mà không có cải thiện, có thể chuyển sang dùng SSRI khác, hoặc clomipramine. Nếu thuốc mang lại hiệu quả, nên duy trì ít nhất 12 tháng. Các thuốc này không gây nghiện, nhưng cần giảm liều từ từ trong vài tuần trước khi ngừng hẳn.

Hiệu quả của phương pháp điều trị

Khoảng 6 trong số 10 người có cải thiện nhờ thuốc. Trung bình, các triệu chứng giảm khoảng 1/3. Thuốc giúp ngăn ngừa tái phát OCD trong suốt thời gian sử dụng, ngay cả sau vài năm. Tuy nhiên, khoảng 1/3 số người ngừng thuốc sẽ tái phát trong vài tháng sau đó.  Nguy cơ này giảm đáng kể nếu thuốc được kết hợp với CBT.

Phương pháp nào phù hợp nhất với tôi – dùng thuốc hay trị liệu thông qua trò chuyện?

Bạn có thể tự thực hiện liệu pháp phơi nhiễm (ERP) mà không cần đến sự giúp đỡ của chuyên gia (trong trường hợp OCD nhẹ). Phương pháp này hiệu quả, không có tác dụng phụ, ngoại trừ việc gây lo âu. Tuy nhiên, ERP đòi hỏi rất nhiều động lực và nỗ lực, và có thể khiến bạn cảm thấy lo âu nhiều hơn trong một thời gian ngắn.

CBT và thuốc có lẽ có hiệu quả tương đương nhau. Nếu bạn chỉ mắc OCD nhẹ, một mình CBT có thể đã đủ hiệu quả.

Nếu bạn bị OCD mức độ trung bình đến nặng, trước tiên bạn có thể chọn một trong hai phương pháp: CBT (khoảng 10 giờ làm việc với nhà trị liệu), hoặc dùng thuốc (khoảng 12 tuần). Nếu chưa cải thiện, hãy kết hợp cả hai phương pháp.  Trong một số khu vực, có thể bạn phải chờ vài tháng để gặp chuyên gia trị liệu.

Nếu OCD của bạn rất nặng, nên bắt đầu bằng việc kết hợp cả thuốc và CBT ngay từ đầu. Chỉ dùng thuốc là một lựa chọn nếu OCD của bạn không nhẹ, và bạn không cảm thấy sẵn sàng đối mặt với lo âu khi thực hiện ERP. Thuốc giúp cải thiện khoảng 6 trong 10 người, nhưng nguy cơ tái phát cao hơn – khoảng 1 trong 3 người so với 1 trong 5 người khi dùng ERP. Bạn sẽ cần dùng thuốc khoảng một năm, và không nên chọn cách này nếu đang mang thai hoặc cho con bú.

Bạn nên trao đổi kỹ các lựa chọn với bác sĩ, họ có thể cung cấp thêm thông tin mà bạn cần biết. Bạn cũng có thể thảo luận cùng bạn bè hoặc người thân đáng tin cậy.

Điều gì sẽ xảy ra nếu điều trị không hiệu quả?

Bác sĩ có thể chuyển bạn đến đội ngũ chuyên khoa, gồm có bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý học, điều dưỡng chuyên khoa, nhân viên xã hội và nhà trị liệu nghề nghiệp. Họ có thể đề xuất:

• kết hợp liệu pháp nhận thức với ERP hoặc thuốc;
• dùng hai loại thuốc chống ám ảnh cùng lúc, chẳng hạn như clomipramine cộng với citalopram;
• thêm thuốc chống loạn thần, như aripiprazole hoặc risperidone;
• điều trị các bệnh đi kèm (khoảng 1 trong 3 người bị OCD cũng bị lo âu, trầm cảm hoặc lạm dụng rượu/chất gây nghiện);
• hợp tác với người thân/người chăm sóc để hướng dẫn họ cách hỗ trợ bạn đúng cách.

Nếu bạn gặp khó khăn với việc sống tự lập, nhóm điều trị có thể gợi ý chỗ ở có người hỗ trợ, giúp bạn dần trở nên độc lập hơn.

Nhìn chung, hầu hết người mắc OCD đều có tiến triển tốt khi được điều trị. Tuy nhiên, nếu bạn mắc OCD rất nặng và không cải thiện:

• Chương trình điều trị tâm lý chuyên sâu hằng ngày (CBT và ERP), trong đó bạn ở lại bệnh viện trong thời gian điều trị.
• Phương pháp kích thích não sâu - một cách tiếp cận mới đang được nghiên cứu, sử dụng xung điện để giảm triệu chứng.
• Phẫu thuật não (ablative neurosurgery) - hiếm khi được áp dụng, chỉ dùng khi không có phương pháp nào khác hiệu quả vì có thể gây tác dụng phụ nghiêm trọng.

Tôi có cần phải nhập viện để điều trị không?

Hầu hết mọi người có thể hồi phục khi điều trị tại phòng khám bác sĩ gia đình (GP) hoặc phòng khám chuyên khoa nằm trong khuôn viên bệnh viện. Việc nhập viện chỉ được xem xét khi:

• triệu chứng quá nặng, bạn không thể tự chăm sóc bản thân hoặc có ý nghĩ tự sát;
• bạn mắc thêm bệnh tâm thần nghiêm trọng khác như rối loạn ăn uống, tâm thần phân liệt, loạn thần hoặc trầm cảm nặng;
• OCD ngăn cản bạn rời khỏi nhà để đến phòng khám.

Những phương pháp không có hiệu quả trong điều trị OCD

Một số phương pháp có thể hiệu quả với các bệnh khác, nhưng không có bằng chứng rõ ràng cho OCD:

• Liệu pháp bổ sung hoặc thay thế như thôi miên, vi lượng đồng căn, châm cứu, thảo dược, dù chúng nghe có vẻ hấp dẫn.
• Các loại thuốc chống trầm cảm khác, trừ khi bạn bị trầm cảm cùng với OCD.
• Thuốc ngủ và thuốc an thần (như zopiclone, diazepam và benzodiazepines) trong hơn hai tuần. Những loại thuốc này có thể gây nghiện.
• Liệu pháp cho cặp đôi hoặc hôn nhân, trừ khi mối quan hệ có vấn đề khác ngoài OCD. Tuy nhiên, đối tác và gia đình nên tìm hiểu về OCD để hỗ trợ bạn đúng cách.
• Tư vấn tâm lý hoặc phân tâm học. Các phương pháp điều trị chuyên biệt được mô tả ở trên dường như hiệu quả hơn nhiều đối với các triệu chứng của OCD. Dù vậy, một số người mắc OCD vẫn cảm thấy nhẹ nhõm khi được chia sẻ về tuổi thơ hoặc những trải nghiệm quá khứ.

Nếu phải chờ lâu mới bắt đầu trị liệu CBT thì sao?

Bác sĩ gia đình có thể giới thiệu bạn đến dịch vụ địa phương có tên “Improving Access to Psychological Therapies” (Tăng cường khả năng tiếp cận trị liệu tâm lý - IAPT), hoặc chuyển bạn đến đội ngũ chuyên khoa sức khỏe tâm thần.

Hiện nay, Hệ thống Y tế Quốc gia (NHS) đang thiếu các chuyên gia được đào tạo bài bản về CBT, nên ở một số khu vực, bạn có thể phải chờ vài tháng trước khi bắt đầu điều trị. hững nhà trị liệu được chứng nhận thường đăng ký tại Hiệp hội Liệu pháp Hành vi và Nhận thức Anh quốc.

Nếu những biện pháp tự hỗ trợ trong phần “Làm thế nào để tôi có thể tự giúp mình?” không mang lại hiệu quả, bạn có thể trao đổi với bác sĩ về việc bắt đầu dùng thuốc SSRI trong thời gian chờ đợi.

Gia đình và bạn bè có thể hỗ trợ những gì?

Dưới đây là một số cách mà người thân và bạn bè có thể hỗ trợ:

• Hành vi của người mắc OCD đôi khi có thể gây khó chịu, nhưng hãy nhớ rằng họ không cố tình làm vậy – họ đang cố gắng hết sức để vật lộn với lo âu và nỗi sợ của mình.
• Có thể mất một thời gian để họ chấp nhận rằng họ cần giúp đỡ. Hãy gợi ý họ tìm hiểu thêm về OCD và trò chuyện với chuyên gia tâm lý.
• Hãy tìm hiểu thêm về OCD.
• Bạn cũng có thể giúp họ trong quá trình trị liệu ERP bằng cách thay đổi cách phản ứng của mình trước các hành vi cưỡng chế:
• Đừng lo lắng rằng người có nỗi sợ ám ảnh về bạo lực sẽ thực sự gây hại cho người khác. Điều này sẽ không xảy ra.
• Tốt nhất, đừng cố ngăn cản họ bằng vũ lực khi họ đang thực hiện nghi thức.
• Nếu được, hãy đề nghị đi cùng họ khi họ gặp bác sĩ, bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia trị liệu khác.

Những hình thức hỗ trợ và nguồn tài nguyên khác

Nhóm hỗ trợ

OCD Action
Tổ chức từ thiện hỗ trợ những người mắc rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD), rối loạn mặc cảm ngoại hình (BDD), rối loạn nhổ lông tóc (trichotillomania) và rối loạn cào cấu da (compulsive skin picking).

Đường dây hỗ trợ và tư vấn: 0845 390 6232

Email: support@ocdaction.org.uk.

OCD-UK
Tổ chức hỗ trợ quốc gia dành cho trẻ em và người lớn mắc OCD.

Đường dây tư vấn: 0845 120 3778

Email: support@ocduk.org.  

Anxiety UK
Tổ chức dành cho những người gặp vấn đề về lo âu, bao gồm hoảng sợ, ám ảnh, OCD và các rối loạn liên quan. Cung cấp hỗ trợ cho người bệnh, gia đình và người chăm sóc. Trò chuyện trực tuyến, email, sách tự giúp, CD, DVD và tài liệu hướng dẫn.

Đường dây trợ giúp: 0844 775774

Email: support@anxietyuk.org.uk.

Thông tin thêm

Dịch vụ Y tế Quốc gia chính phủ Anh (NHS)
Cung cấp thông tin về các bệnh lý, phương pháp điều trị, dịch vụ y tế địa phương và lối sống lành mạnh.

Hiệp hội Liệu pháp Hành vi & Nhận thức Anh quốc (BABCP)

Cơ quan chuyên môn hàng đầu quy tụ các nhà trị liệu CBT trong và ngoài NHS. Tổ chức duy trì các tiêu chuẩn thực hành tốt, cung cấp thông tin, tài liệu và lưu giữ danh sách các thành viên có thể liên hệ để điều trị ngoài NHS. SĐT: 0161 054 304; email: babcp@babcp.com. 

CBT qua máy tính

Nếu bạn muốn tự hỗ trợ bản thân thông qua phần mềm hoặc ứng dụng CBT cho lo âu, trầm cảm, ám ảnh, hoảng sợ hoặc OCD, bạn có thể tham khảo tờ thông tin về CBT của chúng tôi hoặc các trang web sau: 

• NICE
• Anxiety UK
• OCD in the 21st Century

Đọc thêm

Reading Well Books on Prescription

Chương trình này giúp bạn chăm sóc sức khỏe của mình thông qua việc đọc sách tự giúp. Danh sách sách được công nhận bởi những người từng trải qua các rối loạn liên quan và được giới chuyên môn khuyến nghị, bao gồm cả Đại học Tâm thần học Hoàng gia (Royal College of Psychiatrists). Chương trình này hiện đang được triển khai rộng rãi tại các thư viện công cộng.

Understanding NICE guidance

Tài liệu dành cho những người mắc OCD hoặc rối loạn mặc cảm ngoại hình (BDD), cùng gia đình, người chăm sóc và công chúng nói chung.

Sách

Break Free from OCD: Overcoming Obsessive Compulsive Disorder with CBT (Thoát khỏi OCD: Vượt qua Rối loạn Ám ảnh Cưỡng chế với Liệu pháp Nhận thức hành vi), của Fiona Challacombe, Victoria Bream Oldfield và Paul Salkovskis, Nhà xuất bản Vermillion.

Understanding Obsessions & Compulsions: A self-help manual (Hiểu về Ám ảnh và Cưỡng chế: Sổ tay tự giúp mình) của Frank Tallis, Nhà xuất bản Sheldon Press.

Overcoming Obsessive-Compulsive Disorder: a self-help book using cognitive-behavioural techniques (Vượt qua Rối loạn Ám ảnh Cưỡng chế: Sách tự trợ giúp sử dụng phương pháp Nhận thức hành vi) của David Veale và Robert Willson, Nhà xuất bản Constable và Robinson.

Thông tin biên tập

Sản xuất bởi: Ban Biên tập Truyền thông Cộng đồng của Royal College of Psychiatrists (RCPsych)

Chuyên gia phản biện: Tiến sĩ Paul Blenkiron

Biên tập viên loạt bài: Tiến sĩ Phil Timms

Quản lý loạt bài: Thomas Kennedy

• khuyến khích họ đối mặt với tình huống gây sợ hãi;
• từ chối tham gia vào các nghi thức hoặc hành vi kiểm tra cùng họ;
• không trấn an họ rằng mọi thứ đều ổn.